Jaarrekening

Henk Timmerman, Maallust

Jaarrekening

Geconsolideerde balans

Voor verwerking resultaat (bedragen x € 1.000)

Geconsolideerde balans
      2018     2017
Activa            
Materiële vaste activa            
Inventaris 1   53     76  
      53     76
Financiële vaste activa            
Overige effecten en vorderingen 2 t/m 6   32.384     27.109  
      32.384     27.109
Vlottende activa            
Vorderingen en overlopende activa 7   2.737     2.161  
Liquide middelen 8   32.028     35.846  
      34.765     38.007
Totaal activa     67.202     65.192
             
Passiva            
Groepsvermogen 9     59.605     58.944
             
Voorzieningen 10     93     91
             
Kortlopende schulden 11     7.504     6.157
             
Totaal passiva     67.202     65.192

Geconsolideerde winst- en verliesrekening

Geconsolideerde winst- en verliesrekening
      2018     2017
Financieringsbedrijf            
Opbrengsten            
Rente- en provisiebaten 12 3.924     1.707    
Ontvangen dividenden 13 2.829     4.003    
Opbrengst commissariaten 14 50     52    
Resultaat verkopen            
participaties 15 839     7.008    
Projectmanagement 170          
Beheer fondsen 16 1.680     1.304    
    9.492     14.074  
Kosten            
Personeelskosten 24 2.637     2.443    
Overige kosten 25 1.030     1.154    
Saldo van de vrijval/dotatie van de            
voorziening voor financiële vaste activa 26 5.163     4.472    
    8.830     8.069  
Resultaat Financieringsbedrijf     662     6.005
             
Ontwikkelingsbedrijf            
Opbrengsten / vergoedingen            
Ministerie van EZK 17 1.039     1.015    
Additionele financiering 18 967     525    
Bijdrage Provincies 19 1.025     841    
Bijdrage acquisitie Gemeenten 19 48     103    
Projectfinanciering 20 -     200    
Opbrengst Detachering 21 64     141    
Bijdrage BD Clusterorganisaties 22 -     300    
Diensten aan derden 23 6     6    
    3.149     3.131  
Kosten            
Personeelskosten 24 2.086     2.111    
Overige kosten 25 1.063     1.020    
    3.149     3.131  
Resultaat Ontwikkelingsbedrijf     -     -
             
Resultaat vóór belastingen     662     6.005
Belastingen 27     -     187
Resultaat na belastingen     662     6.192

Geconsolideerd kasstroomoverzicht

Geconsolideerd kasstroomoverzicht
      2018     2017
Kasstroom uit operationele activiteiten            
Resultaat na belastingen   662     6.192  
Aanpassingen voor:            
Afschrijvingen materiële vaste activa 23     24    
Resultaat verkopen participaties ‑839     ‑7.008    
Mutatie voorzieningen 2     7    
Mutatie overige effecten 2.399     4.365    
Verandering in werkkapitaal:            
Mutatie vorderingen ‑576     ‑832    
Mutatie kortlopende schulden 1.347     ‑2.652    
    2.356     ‑6.096  
Kasstroom uit bedrijfsoperaties     3.018     96
             
Kasstroom uit investeringsactiviteiten            
Investeringen in participaties ‑9.699     ‑7.469    
Investeringen in duurzame activa -     -    
Ontvangsten inzake de verkoop van            
participaties en aflossing leningen 2.863     16.039    
    ‑6.836     8.570  
      ‑6.836     8.570
Kasstroom uit financieringsactiviteiten            
Betaald dividend   -     ‑12.000  
      -     ‑12.000
             
Netto kasstroom     ‑3.818     ‑3.334
             
Saldo liquide middelen begin boekjaar     35.846     39.180
Saldo liquide middelen einde boekjaar     32.028     35.846
             
Mutatie liquide middelen     ‑3.818     ‑3.334

Toelichting behorende bij de geconsolideerde jaarrekening 2018

Algemeen

De Noordelijke Ontwikkelings- en Investeringsmaatschappij, gevestigd te Groningen aan de Paterswoldseweg 810 en ingeschreven in het handelsregister onder nummer 02032331, is een naamloze  vennootschap, waarvan de aandelen voor 50,00% in het bezit zijn van de Staat der Nederlanden. De resterende 50,00% is ieder evenredig in het bezit van de provincies Groningen, Fryslân en Drenthe.

Uitgangspunt bij participatie door de N.V. NOM Investerings- en Ontwikkelingsmaatschappij voor Noord-Nederland en haar dochters Venture Kapitaal Fonds III, Drentse Participatiemaatschappij, Participatiemaatschappij  Ondernemend Groningen (statutair gevestigd te Groningen) in ondernemingen, is het in principe tijdelijk verstrekken van risicodragend kapitaal met als doel nieuwe activiteiten op te starten of bestaande activiteiten te versterken. Behoudens bijzondere omstandigheden wordt daarbij gestreefd naar minderheidsbelangen.

Verslagleggingsperiode

Deze jaarrekening is opgesteld uitgaande van een verslaggevingsperiode van een kalenderjaar.

Toegepaste standaarden

De geconsolideerde jaarrekening is opgesteld in overeenstemming met de wettelijke bepalingen van Titel 9 Boek 2 BW en de stellige uitspraken van de Richtlijnen voor de jaarverslaggeving, die uitgegeven zijn door de Raad voor de Jaarverslaggeving. Ter verbetering van het inzicht zoals bedoeld in art. 2:362 lid 4 BW en gelet op het specifieke karakter van N.V. NOM is voor een aantal posten in de winst- en verliesrekening afgeweken  van het Besluit Modellen Jaarrekening (BMJ) en bevat de winst- en verliesrekening opbrengsten en kosten onderverdeeld naar financieringsbedrijf en ontwikkelingsbedrijf. Tevens is voor die posten een benaming gehanteerd die de inhoud van de post beter weergeeft. De vennootschappelijke winst- en verliesrekening is opgesteld met inachtneming van art. 2:402 BW.

De grondslagen die worden toegepast voor de waardering van activa en passiva en de resultaatbepaling zijn gebaseerd op historische kosten.

Vergelijking met voorgaand jaar

De gehanteerde grondslagen van waardering en van resultaatbepaling zijn ongewijzigd ten opzichte van het voorgaande jaar.

Stelselwijziging

Er hebben zich in 2018 geen stelselwijzigingen voorgedaan.

Schattingswijziging

Er hebben zich in 2018 geen schattingswijzigingen voorgedaan.

Continuïteit

Deze jaarrekening is opgesteld uitgaande van de continuïteitsveronderstelling.

Groepsverhoudingen

De N.V. NOM behoort tot de NOM-groep. Aan het hoofd van deze groep staat N.V. NOM te Groningen.
De jaarrekening van de N.V. NOM is opgenomen in de geconsolideerde jaarrekening van N.V. NOM te Groningen.

Verbonden partijen

Als verbonden partij worden alle rechtspersonen aangemerkt waarover overheersende zeggenschap, gezamenlijke zeggenschap of invloed van betekenis kan worden uitgeoefend. Ook rechtspersonen die overwegende zeggenschap kunnen uitoefenen worden aangemerkt als verbonden partij. Ook de statutaire directieleden, andere sleutelfunctionarissen in het management van N.V. NOM of de moedermaatschappij van N.V. NOM en nauwe verwanten zijn verbonden partijen.

Transacties van betekenis met verbonden partijen worden toegelicht voor zover deze niet onder normale marktvoorwaarden zijn aangegaan. Hiervan wordt toegelicht de aard en de omvang van de transactie en andere informatie die nodig is voor het verschaffen van het inzicht.

Grondslagen voor waardering

Activa en verplichtingen worden in het algemeen gewaardeerd tegen de verkrijgings- of vervaardigingsprijs of de actuele waarde. Indien geen specifieke waarderingsgrondslag is vermeld vindt waardering plaats tegen de verkrijgingsprijs. In de balans, de winst- en verliesrekening en het kasstroomoverzicht zijn referenties opgenomen. Met deze referenties wordt verwezen naar de toelichting.

Een actief wordt in de balans opgenomen wanneer het waarschijnlijk is dat de toekomstige economische voordelen naar de onderneming zullen toevloeien en de waarde daarvan betrouwbaar kan worden vastgesteld. Een verplichting wordt in de balans opgenomen wanneer het waarschijnlijk is dat de afwikkeling daarvan gepaard zal gaan met een uitstroom van middelen die economische voordelen in zich bergen en de omvang van het bedrag daarvan betrouwbaar kan worden vastgesteld.

Baten worden in de winst- en verliesrekening opgenomen wanneer een vermeerdering van het economisch potentieel, samenhangend met een vermeerdering van een actief of een vermindering van een verplichting, heeft plaatsgevonden, waarvan de omvang betrouwbaar kan worden vastgesteld. Lasten worden verwerkt wanneer een vermindering van het economisch potentieel, samenhangend met een vermindering van een actief of een vermeerdering van een verplichting, heeft plaatsgevonden, waarvan de omvang betrouwbaar kan worden vastgesteld.

Indien een transactie ertoe leidt dat nagenoeg alle of alle toekomstige economische voordelen en alle of nagenoeg alle risico’s met betrekking tot een actief of verplichting aan een derde zijn overgedragen, wordt het actief of de verplichting niet langer in de balans opgenomen. Verder worden activa en verplichtingen niet meer in de balans opgenomen vanaf het tijdstip waarop niet meer wordt voldaan aan de voorwaarden van waarschijnlijkheid van de toekomstige economische voordelen en betrouwbaarheid van de bepaling van de waarde.

De opbrengsten en kosten worden toegerekend aan de periode waarop zij betrekking hebben. Opbrengsten uit verkoop van participaties worden verantwoord indien alle belangrijke risico’s met betrekking tot de participaties zijn overgedragen aan de koper.

De jaarrekening wordt gepresenteerd in euro’s, de functionele valuta van de onderneming. Alle financiële informatie in euro’s is afgerond op het dichtstbijzijnde duizendtal.

De opstelling van de jaarrekening vereist dat het management oordelen vormt en schattingen en veronderstellingen maakt die van invloed zijn op de toepassing van de grondslagen en de gerapporteerde waarde van activa en verplichtingen, en van baten en lasten. De daadwerkelijke uitkomsten kunnen afwijken van deze schattingen.

De schattingen en onderliggende veronderstellingen worden voortdurend beoordeeld. Herzieningen van schattingen worden opgenomen in de periode waarin de schatting wordt herzien en in de toekomstige perioden waarvoor de herziening gevolgen heeft.

Grondslagen voor consolidatie

De geconsolideerde jaarrekening omvat de financiële gegevens van de onderneming en haar groepsmaatschappijen en andere rechtspersonen waarop overheersende zeggenschap kan worden uitgeoefend, dan wel waarover de centrale leiding bestaat. Groepsmaatschappijen zijn deelnemingen waarin de onderneming een meerderheidsbelang heeft, of waarin op een andere wijze een beleidsbepalende invloed kan worden uitgeoefend. Bij de bepaling of beleidsbepalende invloed kan worden uitgeoefend, worden financiële instrumenten die potentiële stemrechten bevatten en direct kunnen worden uitgeoefend, betrokken. Participaties die worden aangehouden om te vervreemden en/of voldoen aan de consolidatievrijstelling zoals bedoeld in artikel 407 Titel 9 boek 2 BW worden niet geconsolideerd.

Nieuw verworven deelnemingen worden in de consolidatie betrokken vanaf het tijdstip waarop beleidsbepalende invloed kan worden uitgeoefend. Afgestoten deelnemingen worden in de consolidatie betrokken tot het tijdstip van beëindiging van deze invloed.

In de geconsolideerde jaarrekening zijn de onderlinge schulden, vorderingen en transacties geëlimineerd, evenals de binnen de Groep gemaakte winsten. De groepsmaatschappijen zijn integraal geconsolideerd, waarbij het minderheidsbelang van derden afzonderlijk tot uitdrukking is gebracht.

Intercompany-transacties, intercompany-winsten en onderlinge vorderingen en schulden tussen groepsmaatschappijen en andere in de consolidatie opgenomen rechtspersonen worden geëlimineerd, voor zover de resultaten niet door transacties met derden buiten de Groep zijn gerealiseerd. Ongerealiseerde verliezen op intercompany-transacties worden ook geëlimineerd tenzij er sprake is van een bijzondere waardevermindering. Waarderingsgrondslagen van groepsmaatschappijen en andere in de consolidatie opgenomen rechtspersonen zijn waar nodig gewijzigd om aansluiting te krijgen bij de geldende waarderingsgrondslagen voor de Groep.

Geconsolideerde deelnemingen % Plaats
Venture Kapitaal Fonds III B.V. 100 % Groningen
B.V. Drentse Participatie Maatschappij 100 % Groningen
Participatiemaatschappij Ondernemend Groningen B.V. 100 % Groningen
InnovatieFonds Noord-Nederland (consolidatie tot 30 juni 2016) 100 % Groningen

Tabel 33: Geconsolideerde deelnemingen

NV NOM is statutair directeur van de Friese Ontwikkelingsmaatschappij B.V. (voorheen Doefonds Fryslân), Drentse Holding B.V., Investeringsfonds Groningen B.V., Groeifonds B.V., InnovatieFonds Noord-Nederland (IFNN) en A&RDF B.V.. Aangezien de NOM geen beleidsbepalende invloed heeft worden deze niet meegeconsolideerd. Het IFNN en A&RDF B.V. betreffen een 100% deelneming van de N.V. NOM en omdat de N.V. NOM geen beleidsbepalende invloed heeft worden het IFNN en A&RDF B.V. niet meegeconsolideerd in de financiële cijfers van de NOM, maar als deelneming verantwoord.

Grondslagen voor omrekening vreemde valuta

Transacties in vreemde valuta
Transacties luidend in vreemde valuta worden in de betreffende functionele valuta van de groepsmaatschappijen omgerekend tegen de geldende wisselkoers op de transactiedatum. In vreemde valuta luidende monetaire activa en verplichtingen worden per balansdatum in de functionele valuta omgerekend tegen de op die datum geldende wisselkoers. Niet-monetaire activa en passiva in vreemde valuta’s die tegen historische kostprijs worden opgenomen, worden naar euro’s omgerekend tegen de geldende wisselkoersen per transactiedatum. De bij omrekening optredende valutakoersverschillen worden als last in de winst- en verliesrekening opgenomen.

Grondslagen voor waardering

Materiële vaste activa
De materiële vaste activa worden gewaardeerd tegen verkrijgings- of vervaardigingsprijs inclusief direct toerekenbare kosten, onder aftrek van lineaire afschrijvingen gedurende de verwachte toekomstige gebruiksduur en bijzondere waardeverminderingen.

Subsidies op investeringen worden in mindering gebracht op de verkrijgings- of vervaardingsprijs van de activa waarop de subsidies betrekking hebben.

Financiële vaste activa
De overige effecten bestaan uit participaties, vorderingen op participaties en overige leningen. Aandelenparticipaties worden gewaardeerd tegen kostprijs of lagere marktwaarde, onder aftrek van voorzieningen die worden gevormd als de situatie bij de betrokken ondernemingen daartoe aanleiding geeft. Deze waardering tegen kostprijs heeft tot gevolg dat waardestijgingen van participaties niet in de cijfers tot uitdrukking komen. Om een nader inzicht te geven in de verandering van de waarde van de participatieportefeuille wordt in de toelichting op de balans de benaderde marktwaarde vermeld. De benaderde marktwaarde is de beste inschatting die de NOM maakt van een mogelijke transactieprijs in een vrije markt onder de gegeven omstandigheden van de betreffende participatie. Voor aandelenparticipaties geldt een concrete exit-strategie.

De benaderde marktwaarde van de aandelenparticipaties komt tot stand middels het portefeuillebeheermodel (Fista). Middels Fista wordt een cijfermatige benadering van de marktwaarde gevolgd en is sprake van meerdere financiële waarderingsmethodieken. Het model sluit  zoveel mogelijk aan op de uitgangspunten van de IPEV (International Private Equity and Venture Capital) echter omdat de portefeuille voor een groot deel bestaat uit start ups  en bedrijven in ontwikkeling wijken wij daar waar nodig af van deze richtlijn, passend bij de doelgroep. De waardering vindt plaats op basis van de meest objectief mogelijke inschatting (zoals recente transacties). Indien de informatie niet voorhanden is, vindt de waardering plaats op basis van een multiple-benadering, dan wel op basis van intrinsieke waarde van de participaties. De keuze en hoogte van de multiple is gebaseerd op basis van de beste inschatting van het management. Een aanpassing in de keuze en omvang van de multiple kan leiden tot een (materiële) afwijking van de benaderde marktwaarde. De waardering komt gestandaardiseerd en consistent tot stand.

Wanneer er sprake is van een participatie in een beursgenoteerde onderneming, dan worden deze bij eerste waardering  tegen kostprijs verantwoord. Na eerste verwerking worden deze verwerkt tegen de reële waarde. Indien noodzakelijk wordt bij de waardering tegen de reële waarde een afslag op de beurskoers gehanteerd vanwege illiquiditeit van de aandelen. Deze afslag wordt naar beste inschatting van het management bepaald.

De leningen betreffen zowel leningen aan participaties als leningen aan ondernemingen waarin de NOM niet participeert. Het betreft hier, behoudens uitzonderingsgevallen, (converteerbare) achtergestelde leningen. De onder financiële vaste activa opgenomen vorderingen worden initieel gewaardeerd tegen de reële waarde onder aftrek van transactiekosten (indien materieel). Vervolgens worden deze vorderingen gewaardeerd tegen geamortiseerde kostprijs. Bij de waardering wordt rekening gehouden met eventuele waardeverminderingen.

Deelnemingen waarin invloed van betekenis op het zakelijke en financiële beleid kan worden uitgeoefend, worden gewaardeerd volgens de vermogensmutatiemethode op basis van de nettovermogenswaarde. Bij de bepaling van de nettovermogenswaarde worden de waarderingsgrondslagen van de N.V. NOM gehanteerd. Deelnemingen met een negatieve nettovermogenswaarde worden op nihil gewaardeerd. Wanneer de onderneming garant staat voor de schulden van de betreffende deelneming wordt een voorziening gevormd.

De eerste waardering van gekochte deelnemingen is gebaseerd op de reële waarde van de identificeerbare activa en passiva op het moment van acquisitie. Voor de vervolgwaardering worden de grondslagen toegepast die gelden voor deze jaarrekening, uitgaande van de waarden bij eerste waardering.

Voorzieningen financiële vaste activa
Voorziening participaties, leningen aan participaties en overige leningen
Vaste activa met een lange levensduur dienen te worden beoordeeld op bijzondere waardeverminderingen wanneer wijzigingen of omstandigheden zich voordoen die doen vermoeden dat de boekwaarde van een actief niet terugverdiend zal worden. De terugverdienmogelijkheid van activa die in gebruik zijn, wordt bepaald op basis van een beoordeling van de resultaten in het verleden, de te verwachten toekomstige resultaten, het management, de organisatie, de uniekheid van het product en/of de productontwikkeling, de marktpositie en de ontwikkelingen in deze.

Wanneer de boekwaarde van een actief naar verwachting niet terugverdiend kan worden, zal er een voorziening worden gevormd voor het verschil tussen de boekwaarde en de te verwachten realiseerbare waarde.

Voorziening deelnemingen
De voorziening deelnemingen wordt primair ten laste van de vorderingen op deze deelneming gevormd en voor het overige onder de voorzieningen ter grootte van het aandeel in de door de deelneming geleden verliezen, dan wel voor de verwachte betalingen door de onderneming ten behoeve van deze deelneming.

Bijzondere waardeverminderingen van vaste activa
De vennootschap beoordeelt op iedere balansdatum of er aanwijzingen zijn dat een vast actief aan een bijzondere waardevermindering onderhevig kan zijn. Indien dergelijke indicaties aanwezig zijn, wordt de realiseerbare waarde van het actief vastgesteld. Indien het niet mogelijk is de realiseerbare waarde voor het individuele actief te bepalen, wordt de realiseerbare waarde bepaald van de kasstroomgenererende eenheid waartoe het actief behoort.

Vorderingen
Vorderingen worden bij eerste verwerking gewaardeerd tegen de reële waarde van de tegenprestatie. Vorderingen worden na eerste verwerking gewaardeerd tegen de geamortiseerde kostprijs. Als de ontvangst van de vordering is uitgesteld op grond van een verlengde overeengekomen betalingstermijn wordt de reële waarde bepaald aan de hand van de contante waarde van de verwachte ontvangsten en worden er op basis van de effectieve rente rente-inkomsten ten gunste van de winst- en verliesrekening gebracht. Voorzieningen wegens oninbaarheid worden in mindering gebracht op de boekwaarde van de vordering.

Projecten
Projecten met meerdere deelnemers, die de NOM als subsidieaanvrager coördineert, worden in de balans verantwoord. De balanspost is het saldo van de gemaakte projectkosten en de ontvangen bijdragen. Personele kosten die subsidiabel zijn worden aan het project toegerekend en in mindering gebracht op de personele kosten van de NOM. Een eventuele eigen bijdrage van de NOM wordt ten laste van het resultaat gebracht. Indien ultimo het boekjaar de projectkosten hoger zijn dan de ontvangen bijdragen, wordt het saldo gepresenteerd onder overige vorderingen. Indien de ontvangen bijdragen hoger zijn dan de projectkosten, wordt het saldo onder kortlopende schulden gepresenteerd.

Kosten en opbrengsten met betrekking tot op projectbasis gefinancierde werkzaamheden van de NOM, die op verzoek van derden worden uitgevoerd, worden in de winst- en verliesrekening verantwoord.

Liquide middelen
Liquide middelen bestaan uit kas, banktegoeden en (direct opeisbare) deposito’s met een looptijd korter dan één jaar. Rekening-courantschulden bij banken zijn opgenomen onder schulden aan kredietinstellingen onder kortlopende schulden. Liquide middelen worden gewaardeerd tegen de nominale waarde.

Voorzieningen
Voorzieningen worden gewaardeerd tegen, hetzij de nominale waarde van de uitgaven die naar verwachting noodzakelijk zijn om de verplichtingen en verliezen af te wikkelen, hetzij de contante waarde van die uitgaven.

Een voorziening wordt in de balans opgenomen, wanneer er sprake is van:
•    een in rechte afdwingbare of feitelijke verplichting die het gevolg is van een gebeurtenis in het verleden; en
•    waarvan een betrouwbare schatting kan worden gemaakt; en
•    het waarschijnlijk is dat voor afwikkeling van die verplichting een uitstroom van middelen nodig is.

Schulden
Schulden worden bij de eerste verwerking gewaardeerd tegen reële waarde. Transactiekosten die direct zijn toe te rekenen aan de verwerving van de schulden worden in de waardering bij eerste verwerking opgenomen. Schulden worden na eerste verwerking gewaardeerd tegen geamortiseerde kostprijs, zijnde het ontvangen bedrag rekening houdend met agio of disagio en onder aftrek van transactiekosten.
Het verschil tussen de bepaalde boekwaarde en de uiteindelijke aflossingswaarde wordt op basis van de effectieve rente gedurende de geschatte looptijd van de schulden in de winst- en verliesrekening als interestlast verwerkt.

Grondslagen voor resultaatbepaling

Opbrengstverantwoording
Opbrengsten worden alleen verantwoord als er een redelijke zekerheid bestaat dat toekomstige voordelen naar de onderneming zullen toevloeien en dat deze voordelen betrouwbaar kunnen worden geschat.

Rente- en provisiebaten
Rentebaten worden tijdsevenredig verwerkt, rekening houdend met de effectieve rentevoet van de betreffende activa. De rentebaten worden alleen verantwoord indien het waarschijnlijk is dat de economische voordelen met betrekking tot de transactie naar de onderneming zullen toevloeien.

Dividenden
Dividenden van niet op vermogenswaarde gewaardeerde deelnemingen worden verantwoord in het jaar waarin het recht op het dividend ontstaat.

Verkoop van participaties
Opbrengsten uit de verkoop van participaties worden opgenomen in de opbrengsten tegen de reële waarde van de ontvangen of te ontvangen vergoeding, na aftrek van de boekwaarde van de participatie. Opbrengsten uit de verkoop van participaties worden in de winst- en verliesrekening verwerkt wanneer de belangrijkste risico’s en voordelen van eigendom aan de koper zijn overgedragen, de inning van de verschuldigde vergoeding waarschijnlijk is, de hiermee verband houdende kosten betrouwbaar kunnen worden ingeschat en er geen sprake is van aanhoudende managementbetrokkenheid bij de participaties.

De overdracht van risico’s en voordelen varieert naargelang de voorwaarden van de betreffende verkoopovereenkomst.

Diensten
Opbrengsten van verleende diensten worden in de winst- en verliesrekening als netto-omzet opgenomen naar rato van het stadium van voltooiing van de transactie op verslagdatum.
Het stadium van voltooiing wordt bepaald aan de hand van beoordelingen van de verrichte werkzaamheden. De opbrengsten van diensten worden verantwoord in het jaar waarin zij zijn verricht.

Overheidssubsidies
Overheidssubsidies worden aanvankelijk in de balans opgenomen als vooruit ontvangen baten zodra er redelijke zekerheid bestaat dat zij zullen worden ontvangen en dat zal worden voldaan aan de daaraan verbonden voorwaarden. Subsidies ter compensatie van gemaakte kosten worden systematisch als opbrengsten in de winst- en verliesrekening opgenomen in dezelfde periode als die waarin de kosten worden gemaakt.

Projectfinanciering
De opbrengsten van op projectbasis gefinancierde projecten worden in de winst- en verliesrekening opgenomen in de periode waar de opbrengsten betrekking op hebben.

Opbrengst detachering
Detacheringsopbrengsten worden systematisch als netto-omzet in de winst- en verliesrekening opgenomen in dezelfde periode als die waarin de kosten worden gemaakt.

Resultaat deelneming
De resultaten van deelnemingen die gedurende het boekjaar zijn verworven of afgestoten, worden vanaf het verwervingsmoment respectievelijk tot het moment van afstoting verwerkt in het resultaat.

Het resultaat is het bedrag waarmee de boekwaarde van de deelneming sinds de voorafgaande jaarrekening is gewijzigd als gevolg van het door de deelneming behaalde resultaat voor zover dit aan N.V. NOM wordt toegerekend.

Kosten
De kosten worden verantwoord in het jaar waarop zij betrekking hebben.

Saldo dotaties aan de voorziening voor financiële vaste activa
Verliezen bij afstoting van participaties of bij oninbaarheid van leningen worden afgeboekt op de daarvoor gevormde voorziening. Toevoegingen aan deze voorziening komen ten laste van het resultaat van het Financieringsbedrijf.

Rentelasten
Rentelasten worden tijdsevenredig verwerkt, rekening houdend met de effectieve rentevoet van de betreffende passiva. Bij de verwerking van de rentelasten wordt rekening gehouden met de verantwoorde transactiekosten op de ontvangen leningen die als onderdeel van de berekening van de effectieve rente worden meegenomen.

Personeelsbeloningen
Lonen, salarissen en sociale lasten worden op grond van de arbeidsvoorwaarden verwerkt in de winst-en-verliesrekening voor zover ze verschuldigd zijn aan werknemers.

Pensioenen
Toegekende pensioenaanspraken zijn gebaseerd op het salaris van de werknemer, onder aftrek van een AOW-franchise, rekening houdend met de leeftijd van een werknemer. Jaarlijks wordt geïndexeerd op basis van de consumentenprijsindex, met een maximum van 1,5%.

Toegekende pensioenaanspraken worden door middel van periodieke premiebetaling aan de pensioenverzekeraar af gefinancierd. Uitgangspunt is dat de in de verslagperiode te verwerken pensioenlast gelijk is aan de over die periode aan de pensioenverzekeraar verschuldigde pensioenpremies. Voor zover de verschuldigde premies op balansdatum nog niet zijn voldaan, wordt hiervoor een verplichting opgenomen. Als de op balansdatum reeds betaalde premies de verschuldigde premies overtreffen, wordt een overlopende actiefpost opgenomen voor zover sprake zal zijn van terugbetaling door de verzekeraar of van verrekening met in de toekomst verschuldigde premies.

Naast de premiebetalingen bestaan er geen andere verplichtingen.

Afschrijvingen op materiële vaste activa
Afschrijvingskosten vormen geen aparte regel in de winst-en-verliesrekening. Deze kosten zijn opgenomen in een ander onderdeel van de winst-en-verliesrekening, te weten algemene kosten. Voor inventaris wordt een afschrijvingspercentage van 20% per jaar gehanteerd. Voor een nadere specificatie worden verwezen naar de betreffende toelichting.

Belastingen
De belasting over het resultaat wordt berekend over het resultaat voor belastingen in de winst-en-verliesrekening, rekening houdend met beschikbare, fiscaal compensabele verliezen uit voorgaande boekjaren (voor zover niet opgenomen in de latente belastingvorderingen) en vrijgestelde winstbestanddelen en na bijtelling van niet-aftrekbare kosten. Tevens wordt rekening gehouden met wijzigingen die optreden in de latente belastingvorderingen en latente belastingschulden uit hoofde van wijzigingen in het te hanteren belastingtarief.

De opbrengsten uit participaties zijn voor de NOM geen opbrengsten waarover btw moet worden voldaan. Dit geldt ook voor het ontvangen van rente op leningen. Ten aanzien van vergoedingen die de NOM ontvangt voor het beheer van investeringsfondsen (voorzover er sprake is van niet ter gemeenschappelijke belegging bijeengebracht vermogen) is de NOM wel btw verschuldigd en wordt overeenkomstig gefactureerd aan de fondsen.

De vennootschap (en haar dochters) zijn met ingang van 1 januari 2016 op grond van de 'Wet modernisering Vpb-plicht overheidsondernemingen' belastingplichtig geworden voor de Vennootschapsbelasting.

Grondslagen voor het kasstroomoverzicht

Het kasstroomoverzicht is opgesteld volgens de indirecte methode. De geldmiddelen in het kasstroomoverzicht bestaan uit de liquide middelen, met uitzondering van deposito’s met een looptijd langer dan drie maanden. Kasstromen in vreemde valuta zijn omgerekend tegen een geschatte gemiddelde koers. Koersverschillen op geldmiddelen worden afzonderlijk in het kasstroomoverzicht getoond. Ontvangsten en uitgaven uit hoofde van interest, ontvangen dividenden en winstbelastingen zijn opgenomen onder de kasstroom uit operationele activiteiten. Betaalde dividenden zijn opgenomen onder de kasstroom uit financieringsactiviteiten. De verkrijgingsprijs van de verworven groepsmaatschappij is opgenomen onder de kasstroom uit investeringsactiviteiten, voor zover betaling in geld heeft plaatsgevonden. De geldmiddelen die in de verworven groepsmaatschappij aanwezig zijn, zijn op de aankoopprijs in mindering gebracht. Transacties waarbij geen instroom of uitstroom van kasmiddelen plaatsvindt, waaronder financiële leasing, zijn niet in het kasstroomoverzicht opgenomen. De waarde van de gerelateerde activa en leaseverplichting zijn in de toelichting van balansposten verantwoord.  

Bepaling actuele waarde
Een aantal grondslagen en de toelichtingen in de jaarrekening vereisen de bepaling van de actuele waarde van zowel financiële als niet-financiële activa en verplichtingen. Ten behoeve van waardering en informatieverschaffing is de actuele waarde op basis van diverse methoden bepaald. Indien van toepassing wordt nadere informatie over de uitgangspunten voor de bepaling van de actuele waarde vermeld bij het onderdeel van deze toelichting dat specifiek op het betreffende actief of de betreffende verplichting van toepassing is.

Toelichting op geconsolideerde balans

Voor verwerking resultaat

Bedragen x € 1.000

Materiële vaste activa

1. Materiële vaste activa

De mutaties in de materiële vaste activa worden als volgt weergegeven:

1. Materiële vaste activa
Activa     2018     2017
Stand per 1 januari            
Verkrijgingsprijs   146     146  
Cum. waardeverminderingen            
en afschrijvingen   ‑70     ‑46  
Boekwaarden     76     100
             
Mutaties            
Investeringen   -     -  
Desinvesteringen   -     -  
Afschrijvingen materiële vaste activa   ‑24     ‑24  
Afschrijvingen desinvesteringen   -     -  
      ‑24     ‑24
Stand per 31 december            
Verkrijgingsprijs   146     146  
Cum. waardeverminderingen            
en afschrijvingen   ‑93     ‑70  
Boekwaarden     53     76

Financiële vaste activa

2. Participaties

Het verloop van de participaties was als volgt:

2. Participaties
        2018     2017
  Verkrijgingswaarde            
  per 1 januari     37.937     41.227
Bij: Nieuwe participaties 788     1.923    
  Omzetting leningen            
  naar participaties -     607    
  Uitbreidingen / conversies 814     631    
      1.602     3.161  
Af: Faillissementen /            
  liquidaties ‑6.943     ‑2.845    
  Afgestoten participaties ‑169     ‑3.606    
      ‑7.112     ‑6.451  
               
Af: Deconsolidatie IFNN -     -    
      -     -  
        ‑5.510     ‑3.290
  Nominaal bedrag            
  per 31 december     32.427     37.937
Af: Voorziening     ‑14.648     ‑20.224
        17.779     17.713

De benaderde marktwaarde (BMW) van de participaties bedroeg ultimo 2018 circa € 52 miljoen (2017: € 67 miljoen).

De BMW is gebaseerd op de beste schattingen en aannames in relatie tot de participaties door het management, zoals ook toegelicht onder waarderingsgrondslagen – Financiële Vaste Activa. Deze inschatting komt jaarlijks consistent en gestandaardiseerd tot stand. Gelet op de aard van de bedrijven waar de NOM in investeert, is de onzekerheid in de schattingen en aannames dermate groot, dat dit een materiële invloed kan hebben op de hier gepresenteerde BMW. De hoogte van de BMW kan jaarlijks aan (aanzienlijke) veranderingen onderhevig zijn en bij vervreemding kan de werkelijke uitkomst daarmee afwijken van deze schattingen en aannames. Voor een  aanzienlijk deel van de BMW is waardering onzeker vanwege het beperkt kunnen benchmarken van de gehanteerde multiples,  zodat bij een mogelijke vervreemding een significant andere waarde kan voorkomen. Gekozen assumpties zijn onderhevig aan significante schattingen en daarmee zou men kunnen concluderen dat de BMW zeer waarschijnlijk afwijkt van de reële waarde op het moment van vervreemding van de participatie.

Het verloop van de voorziening op de participaties was als volgt:

        2018     2017
  Voorziening per 1 januari     20.224     21.242
Bij: Vrijval/dotatie t.l.v. resultaat            
  i.v.m. waardeveranderingen 1.367     1.827    
      1.367     1.827  
Af: Vrijval door desinvestering /            
  afboekingen / faillissementen ‑6.943     ‑2.845    
      ‑6.943     ‑2.845  
        ‑5.576     ‑1.018
  Voorziening per 31 december     14.648     20.224

3. Vorderingen op participaties

Dit betreffen (converteerbare) achtergestelde leningen verstrekt in combinatie met een participatie in het aandelenkapitaal.

3. Vorderingen op participaties
        2018     2017
  Nominaal bedrag            
  per 1 januari     16.412     18.263
Bij: Nieuwe leningen 5.704     3.160    
  Uitbreiding leningen 1.571     275    
  Herstel gecorrigeerde rente            
  voorgaande jaren 822          
  Bijgeschreven rente 426     22    
      8.523     3.457  
Af: Aflossingen ‑1.437     ‑4.145    
  Omzetting lening            
  naar participatie -     ‑300    
  Ontvangen rente            
  voorgaande jaren -     ‑434    
  Conversie -     -    
  Afboekingen /            
  faillissementen ‑4.921     ‑429    
      ‑6.358     ‑5.308  
        2.165     ‑1.851
  Nominaal bedrag            
  per 31 december     18.577     16.412
Af: Voorziening     ‑9.780     ‑9.675
        8.797     6.737

Het verloop van de voorziening op de vorderingen op participaties was als volgt:

        2018     2017
  Voorziening per 1 januari     9.675     7.965
Bij: Vrijval/dotatie t.l.v. resultaat i.v.m.            
  waardeveranderingen 4.204     2.139    
      4.204     2.139  
Af: Vrijval door desinvestering / afboekingen            
  /faillissementen ‑4.921     ‑429    
  Herstel gecorrigeerde voorziening            
  voorgaande jaren 822          
      ‑4.099     ‑429  
        105     1.710
  Voorziening            
  per 31 december     9.780     9.675

4. Overige leningen u/g

Dit betreft (achtergestelde) leningen aan bedrijven waarin de NOM niet participeert in het aandelenkapitaal.

4. Overige leningen u/g
        2018     2017
  Nominaal bedrag per            
  1 januari     6.563     6.557
Bij: Nieuwe leningen -     -    
  Uitbreiding leningen -     17    
  Herstel gecorrigeerde rente            
  voorgaande jaren 1.221          
  Bijgeschreven rente 2.287     67    
      3.508     84  
Af: Aflossingen -     ‑10    
  Conversie            
  Afboekingen /            
  faillissementen -     ‑68    
      -     ‑78  
        3.508     6
  Saldo per 31 december     10.071     6.563
Af: Voorziening     ‑6.650     ‑6.338
        3.421     225

Het verloop van de voorziening op de overige leningen u/g was als volgt:

        2018     2017
  Voorziening per 1 januari     6.338     6.323
Bij: Vrijval/dotatie t.l.v. resultaat i.v.m.            
  waardeveranderingen ‑909     83    
      ‑909     83  
Af: Vrijval door desinvestering / afboekingen            
  / faillissementen -     ‑68    
Bij: Herstel gecorrigeerde voorziening            
  voorgaande jaren 1.221          
      1221     ‑68  
        312     15
  Saldo per 31 december     6.650     6.338

5. Aanjaagfonds

Dit betreffen achtergestelde leningen aan bedrijven met een maximum van € 200.000

5. Aanjaagfonds
        2018     2017
  Nominaal bedrag per 1 januari     3.541     3.453
Bij: Nieuwe leningen 345     1.030    
  Omboeking leningen 75     -    
  Uitbreiding leningen 478     433    
  Bijgeschreven rente 51     13    
      949     1.476  
Af: Aflossingen ‑393     ‑759    
  Omzetting leningen            
  naar participaties -     ‑307    
  Afboekingen /            
  faillissementen ‑211     ‑322    
      ‑604     ‑1.388  
        345     88
  Saldo per 31 december     3.886     3.541
Af: Voorziening     ‑1.498     ‑1.116
        2.388     2.425

Het verloop van de voorziening op het Aanjaagfonds was als volgt:

        2018     2017
  Voorziening per 1 januari     1.116     1.008
Bij: Dotatie t.l.v. resultaat i.v.m.            
  waardeveranderingen 593     430    
      593     430  
Af: Vrijval door            
  desinvesteringen /            
  afboekingen /            
  faillissementen ‑211     ‑322    
      ‑211     ‑322  
        382     108
  Saldo per 31 december     1.498     1.116

6. Pre Seed Capital Faciliteit (PSC)

Dit betreffen financieringen aan innovatieve starters middels participaties, leningen aan bedrijven en persoonlijke leningen

6. Pre Seed Capital Faciliteit (PSC)
      2018     2017
PSC Participaties   -     -  
PSC Leningen   -     8  
Totaal Pre Seed Faciliteit     0     8

PSC Participaties

Het verloop van deze post was in het verslagjaar als volgt:

PSC Participaties
        2018     2017
  Nominaal bedrag per 1 januari     100     100
Bij: Uitbreiding participaties -     -    
      -     -  
Af: Afboekingen/            
  Faillissementen ‑100     -    
      ‑100     -  
        ‑100     -
  Saldo per 31 december     -     100
Af: Voorziening     -     ‑100
        -     -

Het verloop van deze voorziening op de PSC participaties was als volgt:

        2018     2017
  Voorziening per 1 januari     100     100
Bij: Dotatie t.l.v. resultaat i.v.m.            
  waardeveranderingen -     -    
      -     -  
               
Af: Vrijval door desinvesteringen / afboekingen            
  / faillissementen ‑100     -    
      ‑100     -  
        ‑100     -
  Saldo per 31 december     -     100

PSC Leningen

Het verloop van deze post was in het verslagjaar als volgt:

PSC Leningen
        2018     2017
  Nominaal bedrag per 1 januari     100     288
Bij: Nieuwe leningen -     -    
  Bijgeschreven rente -     5    
      0     5  
Af: Aflossingen ‑25     ‑77    
  Omboeking leningen ‑75     -    
  Afboekingen /            
  faillissementen       ‑116    
      ‑100     ‑193  
        ‑100     ‑188
  Saldo per 31 december     -     100
Af: Voorziening     -     ‑92
        -     8

Het verloop van de voorziening op de PSC lening was als volgt:

        2018     2017
  Voorziening per 1 januari     92     215
Bij: Vrijval/dotatie t.l.v. resultaat            
  i.v.m. waardeveranderingen ‑92     ‑7    
      ‑92     ‑7  
Af: Vrijval door desinvesteringen / afboekingen            
  / faillissementen -     ‑116    
      -     ‑116  
        ‑92     ‑123
  Saldo per 31 december     -     92

Een overzicht van de participaties en leningen u/g per 31 december 2018 is vermeld in de bijlagen.

Gemiddelde rentepercentages leningen

De volgende gemiddelde rentepercentages voor leningen <1 jaar, 1-5 jaar en > 5 jaar zijn in 2018 bij de NOM gehanteerd:

< 1 jaar 9,0%   (2017: 9,5%)
1-5 jaar 9,7%   (2017: 9,9%)
> 5 jaar 9,5%   (2017: 9,7%)

 

Vlottende activa

7. Vorderingen en overlopende activa

7. Vorderingen en overlopende activa
      2018     2017
Te vorderen subsidie inzake            
apparaatskosten   1.071     841  
Debiteuren   834     881  
Projecten   231     71  
Pensioenen   -     -  
Te ontvangen interest op liquide middelen   -     5  
Te vorderen belastingen   559     187  
Overige vorderingen   42     176  
      2.737     2.161

Debiteuren

Debiteuren
      2018     2017
             
Uitstaande vorderingen   834     881  
Voorziening oninbaarheid   -     -  
Stand per 31 december     834     881

Projecten

Projecten
      2018     2017
Inn2Power   10     3  
Food2020   82     17  
Bio-economie   127     51  
Overige projecten   12     -  
Stand per 31 december     231     71

In de vorderingen en overlopende activa is een bedrag van € 231.170 (projecten) inbegrepen, die betrekking heeft op een periode langer dan één jaar (2017: € 71.000).

8. Liquide middelen

Voor een verklaring van de mutatie van het saldo liquide middelen (€ 32,0 miljoen) wordt verwezen naar het geconsolideerd kasstroomoverzicht. In de liquide middelen zijn de volgende deposito’s begrepen:

8. Liquide middelen
Looptijd tot 2018 2017
Rekening zonder vaste looptijd € 3,6 miljoen € 7,0 miljoen
Rekening zonder vaste looptijd € 8,3 miljoen € 17,3 miljoen
Rekening zonder vaste looptijd € 7,0 miljoen € 8,5 miljoen
  € 18,9 miljoen € 32,8 miljoen

De deposito’s zijn direct opeisbaar, evenals de liquide middelen.
Het gemiddelde rendement op de liquide middelen bedraagt 0% (2017: 0,1%).

9. Groepsvermogen

Voor een toelichting wordt verwezen naar de toelichting op de vennootschappelijke balans.

9. Groepsvermogen

10. Voorzieningen

Het verloop van de voorziening dienstjubilea in het verslagjaar was als volgt:

10. Voorzieningen
      2018     2017
Stand per 1 januari     91     83
Dotatie ten laste van winst- en verliesrekening 13     16    
Jubileumuitkeringen ‑11     ‑8    
      2     8
Stand per 31 december     93     91

De voorziening dienstjubilea is gevormd ten behoeve van toekomstige uitkeringen inzake 10- en 20-jarige dienstjubilea. De voorziening is opgenomen voor de personeelsleden, die voor de pensioendatum het jubileum kunnen halen. Daarbij is op basis van de leeftijd van de werknemers rekening gehouden met de kans dat het dienstverband voor het bereiken van 10- en 20 jarige jubileum wordt beëindigd. De voorziening is opgenomen voor de aan de verstreken dienstjaren toe te rekenen verplichting. Van de voorziening is een bedrag van € 4.111 als kortlopend (korter dan 1 jaar) aan te merken.

11. Kortlopende schulden

11. Kortlopende schulden
      2018     2017
Belastingen en sociale            
verzekeringen   414     268  
Reservering vakantietoeslag   138     130  
Reservering vakantiedagen   114     94  
Nog te betalen kosten   -     -  
Projecten   2.936     1.124  
Crediteuren   143     164  
Pensioenen   70     53  
Vooruit ontvangen subsidie            
Provincie Drenthe   -     170  
Lening Provincie Drenthe   3.500     4.000  
Overige schulden   189     154  
      7.504     6.157

In de kortlopende schulden wordt er een bedrag van € 2.925.540 (2017: € 1.124.383) verantwoord, zijnde de projecten die, in de meeste gevallen, een looptijd van langer dan 1 jaar hebben. 

Onder de overige schulden is een bedrag van € 3.500.000 verantwoord. In 2018 is een lastgevingsovereenkomst met de Provincie Drenthe overeengekomen, waarmee de € 3.500.000 ingezet kan worden in financiële arrangementen. De volledige € 3.500.000 is direct opeisbaar door de Provincie Drenthe en zodoende opgenomen als kortlopende schuld.

Financiële instrumenten

Algemeen

De NOM maakt in de normale bedrijfsuitoefening gebruik van financiële instrumenten die in de balans zijn opgenomen. De NOM handelt niet in deze financiële instrumenten en heeft procedures en gedragslijnen om de omvang van het kredietrisico bij elke tegenpartij of markt te beperken. Bij het niet-nakomen door een tegenpartij van aan de NOM verschuldigde betalingen blijven eventuele daaruit voortvloeiende verliezen beperkt tot de waarde van de desbetreffende posten.

Kredietrisico

De vorderingen uit hoofde van leningen zijn niet in overwegende mate geconcentreerd bij één of enkele participaties en overige ondernemingen. Bij deze leningen is sprake van een vast rentepercentage over de gehele looptijd. De leningen worden aangehouden tot het einde van de looptijd. De onderneming heeft derhalve als beleid om geen afgeleide financiële instrumenten te gebruiken om (tussentijdse) rentefluctuaties te beheersen.

Renterisico

Het renterisico is beperkt tot eventuele veranderingen in de marktwaarde van opgenomen en uitgegeven leningen.

Marktwaarde

De marktwaarde van de in de balans verantwoorde financiële instrumenten, waaronder leningen, liquide middelen en kortlopende schulden, benadert de boekwaarde ervan.

Niet in de balans opgenomen activa en verplichtingen

Claims

De NOM heeft tegen een onderneming een claim ingediend van € 1,5 miljoen, die door deze onderneming wordt betwist. Hoewel de afloop van deze geschillen niet met zekerheid kan worden voorspeld, wordt – mede op grond van ingewonnen juridisch advies – aangenomen dat deze geen nadelige invloed van betekenis zal hebben op de geconsolideerde financiële positie, anders dan waarvoor een voorziening is gevormd.

Optierechten

Bij een aantal participaties heeft de NOM aan medeaandeelhouders het recht van aankoop op de door de NOM gehouden aandelen verleend (call optie). Tevens heeft de NOM in sommige gevallen het recht bedongen haar aandelen aan medeaandeelhouders te kunnen verkopen (put optie). Het totaalbedrag van deze opties bedraagt ca. € 2,7 miljoen (2017: € 3,2 miljoen). De NOM heeft in 2018 geen verplichtingen bij verkoop van aandelen (2017: geen verplichtingen).

Garanties

Er zijn ultimo 2018 geen openstaande garanties.

Lease

Er zijn ultimo 2018 geen leasecontracten.

Huur

Voor het kantoorpand aan de Paterswoldseweg 810 te Groningen is per 1 november 2014 een huurovereenkomst aangegaan voor de duur van 5 jaar. De huurovereenkomst wordt per 1 november 2019 met 5 jaar verlengd (incl. 6 huurvrije maanden). De restantverplichting op balansdatum bedraagt circa € 1,0 miljoen, waarvan circa € 0,2 miljoen betrekking heeft op het volgende boekjaar.

Stortingsverplichtingen

Ultimo 2018 staat er een bedrag van € 13,3 miljoen aan stortingsverplichtingen voor participaties en/of leningen u/g aan 38 ondernemingen gereserveerd.

Additionele financiering

In 2016 is er met de subsidiënten een additionele financiering op de exploitatiekosten van het Ontwikkelbedrijf van € 4,0 miljoen, voor de periode 2016 en volgende jaren, overeengekomen. In 2018 is de additionele financiering uitgekomen op € 967k (2017 € 841k). Voor de periode 2019 en volgende jaren resteert een op te vragen additionele financiering van € 1,6 miljoen.

Fiscaal verrekenbare verliezen

Het fiscaal compensabel verlies bedraagt ultimo 2018 € 3,8 miljoen. Aangezien het (nog) niet waarschijnlijk is dat toekomstige fiscale winst beschikbaar komt ter compensatie of dat verrekenmogelijkheden worden benut, is dit fiscaal compensabel verlies voorzichtigheidshalve gewaardeerd op nihil.

Fiscale eenheid

De N.V. NOM vormt een fiscale eenheid met de dochters Venture Kapitaal Fonds III B.V., Drentse Participatiemaatschappij B.V. en de Participatiemaatschappij Ondernemen Groningen B.V. voor vennootschapsbelasting en omzetbelasting en is daarom hoofdelijk aansprakelijk voor belastingschulden van de fiscale eenheid als geheel.

Toelichting op de geconsolideerde winst- en verliesrekening

Voor verwerking resultaat

Bedragen x € 1.000

12. Rente- en provisiebaten

12. Rente- en provisiebaten
      2018     2017
             
Rente leningen u/g   3.555     1.273  
Rente leningen Aanjaagfonds   330     328  
Rente leningen Pre Seed Capital   -     13  
Rente op liquide middelen   -     5  
Provisies   28     71  
Provisies Aanjaagfonds   11     17  
Provisies Pre Seed Capital   -     -  
      3.924     1.707

13. Ontvangen dividenden

Gedurende het verslagjaar is € 2.829.276 aan dividenduitkeringen ontvangen (2017: € 4.003.218).

14. Opbrengst commissariaten

In 2018 had de NOM bij 6 participaties een zetel in de Raad van Commissarissen waarvoor een vergoeding in rekening is gebracht (2017: 8).

15. Resultaat verkopen participaties

15. Resultaat verkopen participaties
        2018     2017
  Gerealiseerde opbrengst            
  verkopen participaties   1.009     10.614  
Af: Aanschafwaarde            
  participaties   ‑169     ‑3.606  
        840     7.008
Bij: Vrijval voorziening     -     -
        840     7.008

16. Beheer fondsen

De NOM ontvangt een vergoeding voor het volledige beheer van de Friese Ontwikkelingsmaatschappij, MKB Fonds Drenthe, Investeringsfonds Groningen en GROEIfonds. Daarnaast voert de NOM voor G-Force Capital het administratieve beheer uit. De beheervergoeding is in 2018 uitgekomen op € 1.680.583 (2017: € 1.303.947).

17. Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

De bijdrage van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat is een bijdrage in de exploitatie van het Ontwikkelingsbedrijf en bedraagt maximaal € 1.039.000 in 2018.

18. Additionele financiering

Met de subsidiënten is voor 2018 een additionele subsidiebijdrage voor het Ontwikkelbedrijf van € 967.280 overeengekomen.

19. Bijdrage Provincies en Gemeenten

De provincies Groningen, Fryslân en Drenthe dragen in totaal € 1.025.000 bij in de exploitatie van het Ontwikkelingsbedrijf. Dit bedrag bestaat uit een bijdragen van € 525.000 in de apparaatskosten, € 300.000 projectfinanciering en € 200.000 bijdrage in de BD Clusterorganisaties. Van dit bedrag wordt € 100.000 doorgestort naar de BD clusters New Energy Coalition en Healthy Ageing Network Northern Netherlands. Daarnaast dragen zes gemeenten € 47.500 bij in de kosten die worden gemaakt voor acquisitie.

20. Projectfinanciering

De projectfinanciering wordt in 2018 verantwoordt onder de Bijdrage Provincies en Gemeenten.

21. Opbrengst Detachering

In 2018 zijn twee werknemers deels gedetacheerd aan TCNN. De opbrengst van deze detachering bedraagt in totaal € 64.440.

22. Bijdrage Business Development clusterorganisaties

De bijdrage BD clusterorganisaties wordt in 2018 verantwoordt onder de Bijdrage Provincies en Gemeenten.

23. Diensten aan derden

De diensten aan derden bestaan voornamelijk uit verricht projectmanagement voor derden.

24. Personeelskosten

In 2018 waren gemiddeld 45,7 FTE in dienst van de NOM, in 2017 waren dat gemiddeld 42,9 FTE. Alle personeelsleden waren werkzaam in Nederland. De personeelsomvang is als volgt te verdelen over de afdelingen:

      2018     2017
Finance     19,0     17,0
Ontwikkelbedrijf     13,8     12,6
Projecten     3,4     3,3
Overhead (incl. administratie en communicatie)     9,5     10,0
      45,7     42,9

De personeelskosten zijn als volgt te specificeren:

      2018     2017
Salarissen   3.789     3.682  
Doorbelaste            
personeelskosten   ‑586     ‑338  
Sociale lasten   572     492  
Pensioenlasten   683     511  
Uitzendkrachten   43     23  
Vergoeding woon-werk   27     30  
Overige personeelskosten   195     154  
      4.723     4.554

Van het totaal aan personeelskosten heeft € 277.581 betrekking op het gesubsidieerde project Greenlincs. De doorbelaste personeelskosten bestaan met name uit doorbelasting van uren aan het IFNN B.V. en doorbelasting van uren aan de projecten Food2020 en Bio-Economie Non-Food.

Vanuit het Ontwikkelbedrijf is er € 52.571 doorbelast aan Finance in verband met uitgevoerde activiteiten voor het financieringsbedrijf (2017: € 69.340).

Bezoldiging directeur, plv. directeur en Raad van Commissarissen

      2018     2017
Directeur            
Belastbaar loon,            
incl. sociale premies*   174.031     177.983  
Pensioenbijdrage**   31.890     24.527  
Totaal     205.921     202.510
Plv. Directeur            
Belastbaar loon,            
incl. sociale premies*   167.248        
Pensioenbijdrage**   31.670        
Totaal     198.918      

* Inclusief 100+ compensatie regeling.
** De pensioenregeling betreft een middelloonregeling, uitgaande van pensionering op de AOW-gerechtigde leeftijd. Er is geen systeem van prestatiebonussen van kracht.

Bezoldiging commissarissen
De bezoldiging van de commissarissen bedroeg in 2018 exclusief BTW € 48.000 (2017: € 48.000).
Ultimo 2018 waren 4 commissarissen aan de vennootschap verbonden (2017: 4).

Bezoldiging investment committee
De bezoldiging van de IC Leden bedroeg in 2018 exclusief BTW € 35.167 (2017: € 37.000).
Ultimo 2018 waren 4 IC leden aan de vennootschap verbonden (2017: 3).

25. Overige kosten

25. Overige kosten
      2018     2017
Algemene kosten   1.249     1.239  
Projectkosten   831     920  
Overige kosten   13     15  
      2.093     2.174

Onder de algemene kosten worden onder meer de kosten van huisvesting, automatisering, public relations en accountantskosten verantwoord. Een nadere specificatie van de accountantskosten wordt hieronder weergegeven. De projectkosten bestaan uit de onderzoeks- en beheerkosten van het Financieringsbedrijf en Fonds Support Noord, de acquisitiekosten van Foreign Direct Investment en de kosten van Business Development, Greenlincs en Flinc. De overige kosten bestaan voornamelijk uit kosten voor VKF III en DPM.

Accountantshonoraria

In het boekjaar zijn de volgende bedragen aan accountantshonoraria ten laste van het resultaat gebracht:

Accountantshonoraria
      2018     2017
Controle van de jaarrekening*   108.676     68.926  
Fiscale advisering   48.751     61.867  
      157.427     130.793

* € 25.107 heeft betrekking op een nacalculatie 2017 van de vorige accountant.

26. Saldo van dotaties aan de voorziening voor financiële vaste activa

26. Saldo van dotaties aan de voorziening voor financiële vaste activa
      2018     2017
             
Dotatie/vrijval voorziening voor participaties   1.367     1.827  
Dotatie/vrijval voorziening voor vorderingen            
op participaties   4.204     2.139  
Dotatie aan voorziening voor overige            
vorderingen   ‑909     83  
Dotatie aan voorziening Aanjaagfonds   593     430  
Dotatie aan voorziening Pre Seed Capital   ‑92     ‑7  
Dotatie voorziening dubieuze debiteuren            
m.b.t. participaties   -     -  
      5.163     4.472

27. Belastingen

27. Belastingen
      2018     2017
             
Resultaat vóór belastingen   662     6.005  
             
Latente vennootschapsbelasting   -     -  
Acute vennootschapsbelasting huidig boekjaar   -     187  
Vennootschapsbelasting voorgaande boekjaren   -     -  
             
Belasting over het resultaat     -     187

Voor 2018 is de belastingdruk negatief en wijkt hiermee af van de nominale belastingdruk van 20-25%. Dit wordt met name veroorzaakt door baten die vallen onder de deelnemingsvrijstelling.

Transacties met verbonden partijen

Van transacties met verbonden partijen is sprake wanneer een relatie bestaat tussen de onderneming, haar deelnemingen en hun bestuurders en leidinggevende functionarissen.

Er hebben zich geen transacties met verbonden partijen voorgedaan op niet zakelijke grondslag.

Toelichting op het geconsolideerd kasstroomoverzicht

Toelichting op de kasstromen
Het saldo liquide middelen van de NOM is gedurende het boekjaar 2018 met € 3,8 miljoen gedaald, tot € 32,0 miljoen. Aan de ene kant is er een positieve kasstroom gerealiseerd door onder meer de opbrengsten op participaties, ontvangen dividenden en aflossingen op leningen. Hier staat een negatieve kasstroom tegenover door onder meer de investeringen in participaties (€ 9,7 miljoen) . De operationele activiteiten laten een positieve kasstroom zien van € 3,0 miljoen.

 

Enkelvoudige balans

Voor verwerking resultaat (bedragen x € 1.000)

      2018     2017
Activa            
Materiële vaste activa            
Inventaris 28   53     76  
      53     76
             
Financiële vaste activa            
Deelnemingen 29   22.314     22.315  
Overige effecten en vorderingen 30 t/m 34   31.690     26.211  
      54.004     48.526
Vlottende activa            
Vorderingen en overlopende activa 35   2.715     2.136  
Liquide middelen 36   31.619     35.444  
      34.334     37.580
             
Totaal activa     88.391     86.182
             
Passiva            
Eigen Vermogen            
Gestort en opgevraagd kapitaal 37   51.900     51.900  
Overige reserves 38   7.044     852  
Onverdeelde winst 39   662     6.192  
      59.606     58.944
Voorzieningen            
Personeelsvoorzieningen 40     93     91
             
Kortlopende schulden 41     28.692     27.147
           
Totaal passiva     88.391     86.182

Enkelvoudige winst- en verliesrekening

      2018     2017
             
Resultaat uit deelnemingen   ‑1     113  
Vennootschappelijk resultaat na belastingen   663     6.079  
Resultaat na belastingen     662     6.192

Toelichting behorende tot de enkelvoudige jaarrekening 2018

De enkelvoudige jaarrekening maakt deel uit van de jaarrekening 2018 van de onderneming. Ten aanzien van de enkelvoudige winst- en verliesrekening van de onderneming is gebruik gemaakt van de vrijstelling ingevolge artikel 2:402 BW.

Voor zover posten uit de enkelvoudige balans en enkelvoudige winst- en verliesrekening hierna niet nader zijn toegelicht, wordt verwezen naar de toelichting op de geconsolideerde balans en winst- en verliesrekening.

Vergelijking met voorgaand jaar

De gehanteerde grondslagen van waardering, van resultaatbepaling en van presentatie zijn ongewijzigd ten opzichte van vorig jaar, zoals opgenomen in de toelichting behorende tot de geconsolideerde jaarrekening.

Grondslagen voor de waardering

Grondslagen voor de waardering van activa en passiva en de resultaatbepaling
De grondslagen voor de waardering van activa en passiva en de resultaatbepaling zijn gelijk aan die voor de geconsolideerde balans en winst- en verliesrekening, met uitzondering van het volgende:

Resultaat deelnemingen
Het aandeel in het resultaat van ondernemingen waarin wordt deelgenomen omvat het aandeel van de onderneming in de resultaten van deze deelnemingen.

 

Toelichting op de enkelvoudige balans

28. Inventaris

Voor een toelichting wordt verwezen naar de toelichting op de geconsolideerde balans.

29. Deelnemingen

De deelnemingen in VKF III B.V., DPM B.V. en POG B.V. worden gewaardeerd tegen netto vermogenswaarde. Het verloop gedurende het boekjaar was als volgt:

29. Deelnemingen
        2018     2017
               
  Stand per 1 januari   22.315     22.202  
Bij: Resultaat deelnemingen   ‑1     113  
  Saldo per 31 december     22.314     22.315

30. Participaties

Het verloop van de participaties was als volgt:

        2018     2017
  Verkrijgingswaarde per            
  1 januari     37.005     39.295
Bij: Nieuwe participaties 788   2.230  
  Uitbreidingen / conversies 814     931    
      1.602     3.161  
Af: Faillissementen /            
  afboekingen ‑6.943     ‑1.845    
  Vervreemde participaties ‑169     ‑3.606    
      ‑7.112     ‑5.451  
        ‑5.510     ‑2.290
  Nominaal bedrag            
  per 31 december     31.495     37.005
Af: Voorziening     ‑14.406     ‑19.951
        17.089     17.054

Het verloop van de voorziening op de participaties was als volgt:

        2018     2017
               
  Voorziening per 1 januari     19.951     19.915
Bij: Vrijval/dotatie t.l.v. resultaat            
  i.v.m. waardeveranderingen 1.398     1.880    
      1.398     1.880  
Af: Vrijval door            
  desinvesteringen /            
  afboekingen /            
  faillissementen ‑6.943     ‑1.844    
      ‑6.943     ‑1.844  
        ‑5.545     36
  Voorziening            
  per 31 december     14.406     19.951

31. Vorderingen op participaties

Dit betreffen (converteerbare) achtergestelde leningen verstrekt in combinatie met een participatie in het aandelenkapitaal. Het verloop van deze post was in het verslagjaar als volgt:

31. Vorderingen op participaties
        2018     2017
  Nominaal bedrag            
  per 1 januari     16.399     18.250
Bij: Nieuwe leningen 5.704     3.160    
  Uitbreiding leningen 1.571     275    
  Herstel gecorrigeerde rente            
  voorgaande jaren 822          
  Bijgeschreven rente 598     22    
      8.695     3.457  
Af: Aflossingen ‑1.427     ‑4.145    
  Ontvangen rente            
  voorgaande jaren -     ‑434    
  Doorplaatsing / conversie -     -    
  Afboekingen /            
  faillissementen ‑5.094     ‑729    
      ‑6.521     ‑5.308  
        2.174     ‑1.851
  Nominaal bedrag            
  per 31 december     18.573     16.399
Af: Voorziening     ‑9.780     ‑9.675
        8.793     6.724

Het verloop van de voorziening op de vorderingen was als volgt:

        2018     2017
               
  Voorziening per 1 januari     9.675     7.951
Bij: Dotatie t.l.v. resultaat i.v.m.            
  waardeveranderingen 4.204     2.153    
      4.204     2.153  
Af: Vrijval door            
  desinvesteringen / afboekingen            
  / faillissementen ‑4.921     ‑429    
Bij: Herstel gecorrigeerde voorziening            
  voorgaande jaren 822     -    
      ‑4.099     ‑429  
        105     1.724
  Voorziening            
  per 31 december     9.780     9.675

32. Overige leningen u/g

Het verloop van de participaties was als volgt:

32. Overige leningen u/g
        2018     2017
  Nominaal bedrag per            
  1 januari     6.338     6.244
Bij: Nieuwe leningen -     -    
  Uitbreiding leningen -     17    
  Herstel gecorrigeerde rente            
  voorgaande jaren 1.221          
  Bijgeschreven rente 2.286     77    
      3.507     94  
Af: Aflossingen -     -    
  Afboekingen /            
  faillisementen -     -    
      -     -  
        3.507     94
  Saldo per 31 december     9.845     6.338
Af: Voorziening     ‑6.424     6.338
        3.421     -

Dit betreft achtergestelde leningen aan bedrijven waarin de NOM niet participeert in het aandelenkapitaal.

Het verloop van de voorziening op de overige leningen u/g was als volgt:

        2018     2017
               
  Voorziening per 1 januari     6.338     6.244
Bij: Vrijval/dotatie t.l.v. resultaat i.v.m.            
  waardeveranderingen ‑1.135     94    
      ‑1.135     94  
Af: Vrijval door            
  desinvesteringen / afboekingen            
  / faillissementen -     -    
  Herstel gecorrigeerde voorziening            
  voorgaande jaren 1.221          
      1.221     -  
        86     94
  Saldo per 31 december     6.424     6.338

Een overzicht van de participaties en leningen u/g per 31 december 2018 is vermeld in de bijlagen.

33. Aanjaagfonds

Voor een toelichting wordt verwezen naar de toelichting op de geconsolideerde balans.

34. Pre Seed Capital Faciliteit

Voor een toelichting wordt verwezen naar de toelichting op de geconsolideerde balans.

35. Vorderingen en overlopende activa

35. Vorderingen en overlopende activa
      2018     2017
Te vorderen van            
subsidiënten inzake            
apparaatskosten   1.071     841  
Debiteuren   812     858  
Projecten   231     71  
Pensioenen   -     -  
Te ontvangen interest op liquide middelen   -     5  
Te vorderen belastingen   559     187  
Overige vorderingen   42     174  
      2.715     2.136
             

In de vorderingen en overlopende activa is een bedrag van € 231.170 (projecten) begrepen, die betrekking heeft op een periode langer dan één jaar (2017: € 71.000).

36. Liquide middelen

Voor een verklaring van de mutatie van het saldo liquide middelen wordt verwezen naar het geconsolideerd kasstroomoverzicht. In de liquide middelen zijn de volgende deposito’s begrepen:

36. Liquide middelen
Looptijd tot 2018 2017
Rekening zonder vaste looptijd € 3,6 miljoen € 7,0 miljoen
Rekening zonder vaste looptijd € 8,3 miljoen € 17,3 miljoen
Rekening zonder vaste looptijd € 7,0 miljoen € 8,5 miljoen
  € 18,9 miljoen € 32,8 miljoen

De deposito’s zijn direct opeisbaar evenals de overige liquide middelen.

Het gemiddelde rendement op de liquide middelen bedraagt 0% (2017: 0,1%).

Passiva

37. Gestort en opgevraagd kapitaal

37. Gestort en opgevraagd kapitaal
57.186 Aandelen A nominaal € 453,78 25.950
57.186 Aandelen B nominaal € 453,78 25.950
  51.900

De verdeling van het aandelenkapitaal per 31 december 2018 is als volgt:

Staat der Nederlanden 50,00%
Provincie Groningen 16,66%
Provincie Fryslân 16,67%
Provincie Drenthe 16,67%
  100,00%

38. Overige reserves

38. Overige reserves
        2018     2017
               
  Saldo begin boekjaar     852     ‑13.620
Bij: Winstbestemming: resultaat            
  voorgaand jaar   6.192     14.472  
        6.192     14.472
Af: Dividenduitkering   -     -  
Af: Nog te betalen dividend   -     -  
        -     -
  Saldo per 31 december     7.044     852

39. Onverdeelde winst

Het verloop in het verslagjaar is als volgt:

39. Onverdeelde winst
        2018     2017
  Stand per 1 januari     6.192     14.472
Af: Winstbestemming   ‑6.192     ‑14.472  
Bij: Resultaat boekjaar na belastingen   662     6.192  
        ‑5.530     ‑8.280
  Saldo per 31 december     662     6.192

40. Personeelsvoorzieningen

Voor een toelichting wordt verwezen naar de toelichting op de geconsolideerde balans.

41. Kortlopende schulden

41. Kortlopende schulden
      2018     2017
Belastingen en sociale            
verzekeringen   414     268  
Reservering vakantietoeslag   138     130  
Reservering vakantiedagen   114     94  
Nog te betalen kosten   -     -  
Projecten   2.936     1.124  
Crediteuren   143     163  
Overige schulden   53     ‑8  
Pensioenen   71     53  
Lening Provincie Drenthe   3.500     4.000  
Rekening courant VKF III   21.323     21.323  
      28.692     27.147

In de kortlopende schulden wordt er een bedrag van € 2.925.540 (2017: € 1.124.383) verantwoord, zijnde de projecten die, in de meeste gevallen, een looptijd van langer dan 1 jaar hebben. 

Onder de overige schulden is een bedrag van € 3.500.000 verantwoord. In 2018 is een lastgevingsovereenkomst met de Provincie Drenthe overeengekomen, waarmee de € 3.500.000 ingezet kan worden in financiële arrangementen. De volledige € 3.500.000 is direct opeisbaar door de Provincie Drenthe en zodoende opgenomen als kortlopende schuld.

Niet in de balans opgenomen activa en verplichtingen

Claims

Voor een toelichting wordt verwezen naar de toelichting op de geconsolideerde balans.

Optierechten

Bij een aantal participaties heeft de NOM aan medeaandeelhouders het recht van aankoop op de door de NOM gehouden aandelen verleend (call optie). Tevens heeft de NOM in sommige gevallen het recht bedongen haar aandelen aan medeaandeelhouders te kunnen verkopen (put optie). Het totaalbedrag van deze opties bedraagt ca. € 2,7 miljoen (2017: € 3,1 miljoen). De NOM heeft in 2018 geen verplichtingen bij verkoop van aandelen (2017: geen verplichtingen).

Garanties

Er zijn ultimo 2018 geen openstaande garanties.

Lease

Ultimo 2018 zijn er geen leasecontracten.

Huur

Voor het kantoorpand aan de Paterswoldseweg 810 te Groningen is per 1 november 2014 een huurovereenkomst aangegaan voor de duur van 5 jaar. De huurovereenkomst wordt per 1 november 2019 met 5 jaar verlengd (incl. 6 huurvrije maanden). De restantverplichting op balansdatum bedraagt circa € 1,0 miljoen, waarvan circa € 0,2 miljoen betrekking heeft op het volgende boekjaar.

403-verklaring

Inzake alle 100% geconsolideerde deelnemingen is een 403-verklaring afgegeven (artikel 2:403 van het Burgerlijk Wetboek). Hiermee is de N.V. NOM hoofdelijk aansprakelijk voor alle openstaande en latere schulden uit rechtsverhoudingen aangegaan door de dochters Venture Kapitaal Fonds III B.V., Drentse Participatiemaatschappij B.V. en Participatiemaatschappij Ondernemend Groningen B.V.

Fiscale eenheid

De N.V. NOM vormt een fiscale eenheid met de dochters Venture Kapitaal Fonds III B.V., Drentse Participatiemaatschappij B.V. en de Participatiemaatschappij Ondernemen Groningen B.V. voor vennootschapsbelasting en omzetbelasting en is daarom hoofdelijk aansprakelijk voor belastingschulden van de fiscale eenheid als geheel.

Stortingsverplichtingen

Ultimo 2018 staat er een bedrag van € 13,3 miljoen aan stortingsverplichtingen voor participaties en/of leningen u/g aan 38 ondernemingen gereserveerd.

Additionele financiering

In 2016 is er met de subsidiënten een additionele financiering op de exploitatiekosten van het Ontwikkelbedrijf van € 4,0 miljoen, voor de periode 2016 en volgende jaren, overeengekomen. In 2018 is de additionele financiering uitgekomen op € 967k (2017 € 841k). Voor de periode 2019 en volgende jaren resteert een op te vragen additionele financiering van € 1,6 miljoen.

Toelichting op de vennootschappelijke winst- en verliesrekening

Statutaire winst- bestemmingsregeling en winstbestemming 2018

De directie stelt voor om, in overeenstemming met de winstbestemmingsregeling opgenomen in artikel 24 van de statuten, de winst van 2018 ad € 661.639 toe te voegen aan de overige reserves.

Gemiddeld aantal werknemers

Gedurende het jaar 2018 waren er gemiddeld 50 (45,7 fte) medewerkers in dienst (2017: 46,5 - 42,9 fte).

In 2018 waren er 0 werknemers werkzaam buiten Nederland (2017: 0).

 

Het resultaat uit deelnemingen betreft het saldo van de resultaten van Venture Kapitaal
Fonds III B.V., B.V. Drentse Participatiemaatschappij en Participatiemaatschappij Ondernemend Groningen B.V.

 

 


Groningen, 26 april 2019

Directie

  • Drs. S. Jansen




 

Raad van Commissarissen

  • Prof. Dr. Ir. R. Rabbinge, Voorzitter
  • B. P. Woldring
  • Mr. S.E. Korthuis
  • Mw. A.M.C. Kuks
  • Drs. J. Kruse (non-voting member)