Kerntaken en realisatie in 2018

Gerard Nijhoving, Senbis

Wat doen onze fondsen?

Door middel van de eigen en de door ons beheerde fondsen verstrekt NOM risicodragend kapitaal aan kansrijke MKB ondernemingen in Noord-Nederland. Dat doen we in de vorm van aandelenkapitaal, achtergestelde leningen of een combinatie van beide. Zo kunnen ondernemingen starten of groeien en dragen we bij aan duurzame werkgelegenheid, innovatie binnen ondernemingen en de realisatie van groei- en overnameplannen. Ook bedrijven waar overname of bedrijfsopvolging aan de orde is behoren tot onze doelgroep. Zo investeren we in Management Buy-Out (MBO) en Management Buy-In (MBI) trajecten en bedrijfsovernames binnen het bestaande MKB in Noord-Nederland.

De bedrijven waarin wij investeren zijn financieel gezond en bieden business cases met een goed rendementsperspectief. Onze portefeuillebedrijven kenmerken zich door de toegevoegde waarde die ze creëren voor de regio. Onze investeringen variëren van €50.000 tot maximaal €5 miljoen per portfoliobedrijf. In de praktijk financieren wij steeds vaker in samenwerking met andere partijen. De NOM is een lokaal betrokken netwerkorganisatie en zet haar netwerk en kennis in bij het vinden van financieringspartners. Zo vervult de NOM steeds vaker een regierol bij de totstandkoming van een financiering. We werken in verschillende constellaties samen met de onderneming en ondernemer, adviseurs, banken, private investeerders, participatiemaatschappijen en alternatieve financiers, zoals kredietunies en crowdfunding platforms. In elke constellatie proberen wij de regierol te nemen en de ondernemer zo goed mogelijk te helpen.

Met de opbrengsten van de financieringsactiviteiten financiert NOM haar eigen fondsbeheer, inclusief apparaatskosten. Daarnaast moet de koopkracht van het door onze aandeelhouders beschikbaar gestelde vermogen in stand gehouden worden zodat we in de toekomst risicodragend kapitaal kunnen blijven verstrekken. Dat wil zeggen dat onze eigen fondsen jaarlijks, na aftrek van kosten en in een vijfjarig perspectief een rendement dienen te boeken dat tenminste gelijk is aan het gemiddelde inflatiepercentage van die periode.

We zien dat er een vraag naar MBO- en MBI-trajecten blijft. Met onze investeringen in die trajecten beogen we de gezondheid en continuïteit van bedrijven in de regio te waarborgen en daarmee bij te dragen aan het behoud en de versterking van de economische waarde voor de regio. In het geval van overnametrajecten neemt NOM veelal een actieve rol in zowel de financiering als het benaderen van overnamekandidaten. De (toekomstige) rendementen van MBO’s, MBI’s en bedrijfsovernames kunnen de hoge risico’s van onze investeringen in startende en jonge bedrijven met een hoog risicoprofiel deels mitigeren. Ook kunnen we hierdoor binnen de totale portefeuille onze rendementsdoelstelling behalen. Met deze strategie creëren en behouden we met de NOM fondsen een gebalanceerde portefeuille van startende en bestaande (groeiende) bedrijven.

Uitdaging: De NOM als gids in een 'versnipperd' financieringslandschap

We zien dat de hoeveelheid alternatieve financiers toeneemt. Naast banken worden startups of innovatieve MKB’ers vaker gefinancierd door private investors of crowdfundingsplatforms. Particuliere beleggers investeren met in omvang groeiende bedragen, waarmee financieringsvragen (deels) ingevuld kunnen worden. Crowdfunding wordt steeds meer volwassen en toegepast in de B2B markt. Hoewel samenwerking met crowdfunders soms complex is, biedt dit kansen voor MKB’ers en de NOM. In 2018 hebben we meerdere keren met crowdfunders co-financieringen gedaan.

Door de ‘versnippering’ van financieringsmogelijkheden is het voor ondernemers lastig hun weg te vinden naar financiering. Juist door die versnippering kan de NOM waarde toevoegen. Met name bij projecten met meerdere financiers is er behoefte aan een expert die de voorwaarden van verschillende financiers in lijn brengt. Onze investment managers pakken deze rol steeds meer op, tot tevredenheid van zowel ondernemers als co-financiers.

In een steeds concurrerendere markt onderscheiden we ons van andere financiers door onze focus op langere termijn en door te fungeren als (kennis)partner. De NOM is een actieve aandeelhouder en denkt mee met de ondernemer. Onze toegevoegde waarde gaat dus verder dan alleen financiering.

Ook blijven we ons onderscheiden door in het segment met een hoog risico actief te blijven. We zien dat banken weer wat meer risicobereidheid hebben om te investeren, maar niet in alle gevallen. Dit geldt zeker voor de groep startups en scale-ups: jonge, groeiende bedrijven. Zij hebben nog geen erkend trackrecord en dreigen tussen wal en schip te vallen. Ook de financiering van relatief kleine bedragen tot €250.000 blijkt in de praktijk problematisch te zijn voor bijvoorbeeld banken als gevolg van de relatief hoge kosten die zij moeten maken. De NOM vult dat gat van de markt met een unieke propositie: het verstrekken van risicodragend kapitaal onder professionele uitgangspunten en begeleiding, passend bij de sociaaleconomische doelstelling van de NOM.

Uit de resultaten van het afgelopen jaar blijkt dat we goed zichtbaar zijn. Onze regiefunctie groeit. We merken dat zodra we als eerste akkoord gaan met een (co-)financiering, andere financiers ook over de brug komen.

Fondsbeheer door NOM Fonds Support Noord

Fonds Support Noord (FSN) is in 2016 opgezet binnen de NOM. Het FSN voert het operationele fondsmanagement uit voor onze eigen fondsen en voor de fondsen van derden die wij beheren. De eigen fondsen zijn het Aanjaagfonds en het Groei- en Overnamefonds. De fondsen in beheer zijn de provinciale fondsen MKB Fonds Drenthe, Investeringsfonds Groningen (IFG), Friese Ontwikkelingsmaatschappij (FOM). Naast de provinciale fondsen voert het FSN het beheer over het GROEIfonds van het EBG en het InnovatieFonds Noord-Nederland (IFNN).

Figuur 4: De verschillende fondsen van of in beheer door de NOM. Figuur 4: De verschillende fondsen van of in beheer door de NOM.

De provinciale fondsen

De FOM richt zich op starters, innovatieve bedrijven en bedrijven met groei- of exportambities. Afgelopen jaar is dit fonds specifiek uitgebreid voor de financiering van starters en exportbedrijven. Het MKB Fonds Drenthe richt zich op start en groei van ondernemingen in het MKB. Het IFG richt zich deels op fonds-in-fonds investeringen en op de financiering van nieuw te vestigen ondernemingen in de provincie Groningen. Tot slot is er het GROEIfonds, opgericht door de Economic Board Groningen (EBG), dat risicodragend kapitaal investeert in ondernemingen in de zogenaamde “aardbevingsgemeentes” van Noord-Groningen. Het IFNN (100% dochter van de NOM) richt zich op vroege fase ondernemingen, waarover hieronder meer.

FSN levert een optimale dienstverlening aan haar klanten zonder onderscheid te maken tussen eigen of externe fondsen. FSN geeft zowel bestaande als nieuwe fondsinitiatieven de kans om een beroep te doen op de kennis, ervaring, processen en systemen van de NOM. Het Fondsmanagement beslaat de volledige dienstverlening rondom de uitvoer van een fonds: van investment management, juridische ondersteuning (statuten, contracten) en administratieve taken tot en met de rapportages (intern en jaarrekening en jaarverslag) en control.

De drie provinciale fondsen en het GROEIfonds zijn in zelfstandige bv’s ondergebracht, waarmee het beter mogelijk is om, aanvullend op investeringen uit de NOM zelf, ondernemingen in de regio te financieren. Deze fondsen richten zich binnen het MKB van de betreffende provincies gedeeltelijk op een andere doelgroep en op ondernemingen in een andere levensfase dan de NOM. Zo wordt risicodragende financiering bereikbaar voor meer MKB-ondernemingen. Voor de investeringen per fonds verwijzen we naar de resultaten en effecten van de NOM fondsen.

InnovatieFonds Noord-Nederland

Het InnovatieFonds Noord-Nederland (IFNN) beschikt over kapitaal om te investeren in innovatieve ideeën in de ontwikkelingsfase voor ondernemers in de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. Dit is belangrijk omdat veel ondernemers en ondernemingen de noodzaak inzien van innoveren, maar vaak niet de financiële slagkracht of het personeel hebben om dit te kunnen doen. Innovatieve ondernemingen zijn winstgevender dan bedrijven die niet innoveren, vanwege een betere concurrentiepositie, hogere arbeidsproductiviteit en efficiëntere productieproces. Wij zetten daarbij in op samenwerking met andere bedrijven, waarbij iedere onderneming zijn eigen sterkte inbrengt en de inzet van uren wordt gedeeld. Zo zetten wij ons netwerk in om innovaties te realiseren. Het IFNN richt zich op een brede doelgroep, van starter tot gevestigd MKB-bedrijf. Het IFNN is een revolverend fonds, dat betekent dat de opbrengsten uiteindelijk terugvloeien in het fonds.

Het IFNN werkt aan haar eigen zichtbaarheid in de markt en probeert ook innovatieve ondernemers sneller te spotten. Afgelopen jaar bleek het moeilijk om de naamsbekendheid van het IFNN te laten toenemen. Dit heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat we een lastige doelgroep aanspreken. Ondernemers met innovatieve ideeën in de ontwikkelingsfase gaan vaak pas over financiering nadenken als ze al begonnen zijn. Daarnaast merken we dat een van de criteria die het fonds hanteert, dat de investering een samenwerking betreft waarbij tenminste twee ondernemingen betrokken zijn, een blokkerende werking heeft. Desondanks zijn we overtuigd van de doelgroep van het IFNN. Het is nu aan het IFNN om in overleg met onze stakeholders de uitvoering effectiever en efficiënter te maken.

Routefonds GRQ (A&RDF)

In 2018 is voor de routeontwikkeling van Groningen Airport Eelde het Routefonds GRQ opgezet. Doelstelling van dit fonds is om, binnen de Europese regelgeving die daarvoor geldt, de luchthaven financieel te ondersteunen bij het ontwikkelen van nieuwe luchtverbindingen. De aandeelhouders van de luchthaven hebben daarvoor voor een periode van 10 jaar vanaf 2017 een bedrag 10 miljoen toegezegd. Het fonds wordt beheerd door een 100% dochter van de NOM, A&RDF BV.

EColoRO

Toen de zuiveringstechniek van EColoRO getest werd op textielafvalwater in Turkije bleek waar het systeem toe in staat is: 90% van de pigmenten en kleurstoffen wordt uit het afvalwater gehaald door elektrocoagulatie, waarna het volledig wordt gezuiverd met membranen. Dit is ontzettend waardevol, gezien de textielindustrie grote hoeveelheden water vervuilt en dumpt, met negatieve gevolgen voor het milieu. Zo kunnen waterafvoerstromingen hergebruikt worden om operationele kosten én milieuvervuiling te verlagen. Een win-win situatie dus.

De NOM* heeft vertrouwen in deze zuiveringstechniek van EColoRO en ondersteunde de oprichters daarom met een groeifinanciering. Daarnaast ondersteunt de NOM EColoRO ook met adviezen en ruggespraak. De NOM is niet de enige met vertrouwen in deze onderneming; EColoRO kreeg €3.7 miljoen subsidie vanuit Horizon2020, het grootste onderzoeks- en innovatieprogramma van de Europrese Unie en mag een installatie voor een Belgisch textielbedrijf bouwen.

EColoRO is gevestigd in WaterCampus Business Centre ‘Johannes de Doper’ in Leeuwarden; een unieke incubator en dé hotspot voor watertechnologiebedrijven.

Via eColoRO dragen we bij aan SDG 6, schoon drinkwater en goede sanitaire voorzieningen. 

Oprichter Van Sonsbeek: “Hier komt van alles bij elkaar; wetenschap, onderwijs, startups, de Water Alliance en de NOM. Het is een sterk netwerkklimaat. Er wordt kennis uitgewisseld en je kunt samen dingen ondernemen. Zo stonden we via de Water Alliantie bijvoorbeeld op een beurs in Mexico waar men veel interesse had in onze technologie.”

* De NOM en FOM hebben gezamenlijk geïnvesteerd in Ecoloro.

NOM Fondsen: Resultaten en impact in de regio

Afgelopen jaar hebben we gezien dat de economie weer beter draait dan het jaar ervoor. Dit zien we niet perse terug in het aantal financieringsaanvragen, maar met name in de kwaliteit van de aanvragen. Ook lijkt de investeringsbereidheid van andere aanbieders van kapitaal groter te zijn dan voorgaande jaren. Ook dan is er nog steeds een rol voor een risicodragende financier als de NOM zo blijkt.  In onze doelgroep, met een gemiddeld hoog risicoprofiel, is juist dat deel van de financiering vaak nog een aandachtspunt. Kortom, in de breedte is het een goed jaar geweest.

Eigen investeringen

In 2018 hebben we via de NOM-fondsen een investeringsniveau van €9,7 miljoen gerealiseerd. Dat is een mooie groei ten opzichte van 2017. Het aantal nieuwe participaties en leningen ligt dit jaar lager, het aantal portefeuillebedrijven waarbij de bestaande participatie en/of lening is uitgebreid met een additionele- of herfinanciering is verdubbeld. Hierdoor komt het totaal aantal investeringen in 2018 dicht bij het aantal in 2017. De groei van het investeringsniveau komt dan ook niet door het aantal investeringen, maar door de hoogte van deze investeringen.   

  Aantal   Bedrag  
  2017 2018 2017 2018
Nieuwe participaties en/of leningen 20 9 6.113 3.898
Uitbreidingen participaties en/of leningen 12 24 1.356 5.802
Uitbreiding d.m.v. conversie 3 0 607 0
Totaal 35 33 8.076 9.700

Tabel 4.1: Investeringen 2017 en 2018 van NOM Finance (bedragen in € 1.000)

Figuur 4.1: Geïnvesteerde bedragen NOM Fondsen 2015-2018 (in € mln.)

In 2018 begonnen we met 82 bedrijven in onze portefeuille. Het verloop voor de twee eigen fondsen, het Aanjaagfonds en het Groei- en Overnamefonds, is in onderstaande tabel weergegeven. Binnen het Groei- en Overnamefonds zijn er evenveel nieuwe bedrijven in de portefeuille gekomen als er uit zijn gegaan. Bij het Aanjaagfonds is het aantal bedrijven ook vrijwel gelijk gebleven, met vier nieuwe investeringen en 5 desinvesteringen. Zo hebben we het jaar afgesloten met 81 bedrijven in de portefeuille.

Figuur 4.2: Omvang van de eigen investeringen in 2018

Figuur 4.3: Verdeling portefeuille per Provincie

Figuur 4.4: Verloop van de portefeuille (in aantallen, excl. persoonlijke leningen)

Investeringen in de topsectoren

De NOM fondsen investeren hoofdzakelijk, maar niet uitsluitend, in bedrijven binnen de negen sectoren waarin Nederland wereldwijd toonaangevend is: de topsectoren. Met name de High Tech, Chemie en Life Sciences & Health sectoren blijven sterk groeien. Daarnaast groeit de Creatieve Industrie sterk in aantallen en vaak wat lagere investeringsbedragen.

  Nieuw   Uitbreiding  
  2017 2018 2017 2018
High Tech 3.043 400 783 2.577
Chemie - 1.825 125 235
Life Sciences & Health 1.700 - 511 1.538
Creatieve industrie 620 438 477 527
Logistiek - 500 - -
Water - 35 50 20
Energie 190 - - -
Agri & Food 60 - - -
Tuinbouw- en uitgangsmaterialen - - - -
Overig 500 700 17 905
Totaal 6.113 3.898 1.963 5.802

Tabel 4.2: Investeringen en uitbreidingen in de topsectoren (in €1.000)

Duur participaties en leningen

We streven ernaar de duur van onze betrokkenheid bij participaties in tijd te beperken zonder dat op voorhand een (geforceerd) exit moment vanuit de NOM wordt vastgelegd. Eventuele exit mogelijkheden worden daarom gedurende de looptijd van de investering actief gevolgd. Wanneer we een reële mogelijkheid zien, volgen we deze actief op en bespreken we deze met de andere aandeelhouders en bestuurder(s) van de onderneming. De gemiddelde duur van participaties en leningen was in 2018 6,5 jaar en is daarmee gedaald ten opzichte van het gemiddelde in 2017 (7,2). Een deel van deze daling vloeit voort uit de exit van Prins Dokkum, een onderneming die geliquideerd is na ruim 40 jaar aandeelhouderschap vanuit de NOM. In totaal hebben we 47 participaties en leningen van boven de €200.000 in ons portfolio. Daarvan is bijna 60% maximaal vijf jaar in ons portfolio.

Figuur 4.5: Duur van participaties en leningen boven € 200.000

In 2018 hebben 6 ondernemingen de volledige lening afgelost en hebben we daarnaast van zeven bedrijven afscheid genomen. Van deze zeven exits zijn twee ondernemingen verkocht. De andere vijf zijn liquidaties. Dit toont het hoge risicoprofiel van de investeringen van de NOM aan waarbij het risico op een gehele of gedeeltelijke afboeking van de investering of lening duidelijk aanwezig is. Onze realisatie van twee exits is iets lager dan voorgaande jaren. Het resultaat op verkopen participaties is daarom relatief laag. In lijn met de voorgaande jaren zijn de dividendopbrengsten op niveau gebleven.

Dilemma: Welke aanvraag financieren we wel en welke niet?

De NOM krijgt veel financieringsaanvragen binnen. Alhoewel elke aanvraag uniek is, hanteren we bij elke beoordeling dezelfde principes. Bij de financiering van bedrijven beoordelen wij het plan op basis van het langetermijnperspectief en de continuïteit van de onderneming. We kijken naar de potentie en het risico van financieringsaanvraag. Regelmatig komt het voor dat financieringsaanvragen voor lastige investeringsdilemma’s zorgen.

Als private onderneming met publieke aandeelhouders begeeft de NOM zich in een voortdurend spanningsveld tussen private doelstellingen en de maatschappelijke wensen en opgaven van de aandeelhouders. Daarnaast hebben we ook de intentie om het klantbelang zoveel mogelijk voorrang te verlenen. In een aantal gevallen hebben we ook dit jaar een financieringsvraag afgewezen door een gebrek aan vertrouwen in de ondernemer. Het belang van de ondernemer gaat dan ten koste van, bijvoorbeeld, onze rendementseisen. Daar tussendoor mengt zich ook het belang van onze aandeelhouders, dat met name bestaat uit maatschappelijk en economisch rendement: het creëren en behouden van banen. Als organisatie nemen we daar bij beoordelingen voortdurend rekenschap van, maar toch heeft dat afgelopen jaar niet in alle gevallen geleid tot een financiering door de NOM.

Op de andere as is er het termijn-denken. Wij menen dat onze belangrijkste doelen worden bereikt met inachtneming van principes voor duurzame ontwikkeling op lange termijn. Niet alleen met betrekking tot het creëren van banen, maar bijvoorbeeld ook door te investeren in innovatieve projecten die bijdragen aan de transitie naar een circulaire economie. Soms kan een investering direct banen creëren, maar is het niet gegarandeerd dat deze banen er over een paar jaar nog zullen zijn. We richten ons dan ook op ‘werkgelegenheid voor de toekomst’. Het kan dus zijn dat we het ene jaar minder banen creëren of behouden, om er in het volgende jaar veel meer te realiseren. We proberen hierover zo transparant mogelijk te zijn naar onze aandeelhouders en andere belanghebbenden. Toch is dat niet makkelijk. We kunnen namelijk niet extern communiceren over financieringsaanvragen die wij in behandeling hebben. Los van de vaak niet zekere uitkomst van het traject zijn wij gebonden aan vertrouwelijkheid over ondernemingen, hun plannen en financiële situatie. Pas zodra de deal echt is afgerond en de investering of financiering is gerealiseerd mogen we dit kenbaar maken, zonder daarbij in te gaan op financiële en of bedrijfsmatige details.

De dilemma’s die er bij investeringen spelen het korte versus het lange termijn investeren en de publieke versus de privaat-georiënteerde doelstellingen proberen we zo veel mogelijk te controleren. We zorgen ervoor dat we bij elke investeringsbeslissing zorgvuldig en consistent te werk gaan.

Investeringen uit fondsen van derden

Door middel van het beheer van de drie provinciale fondsen (FOM, MKB Fonds Drenthe en IFG), het GROEIfonds van de Economic Board Groningen en het InnovatieFonds Noord-Nederland is er in vijftig verschillende bedrijven geïnvesteerd. Net als de investeringen vanuit de eigen fondsen, ligt dit aantal net iets hoger dan voorgaand jaar. De verschillende fondsen laten hiermee zien ieder voor zich een stevige positie in hun werkingsgebied te hebben gerealiseerd.  De condities waaronder zij investeren zijn in het algemeen gelijk aan die van de NOM (in bepaalde gevallen treden een regionaal en NOM fonds als co-financier op) maar de doelgroepen zijn aanvullend. Hiermee wordt een zo breed mogelijke doelgroep in Noord-Nederland bediend.

Omvang van de investeringen 2018 Eigen fondsen Fondsen in beheer Totaal
≤€ 100k 16 20 36
€ 100k - € 300k 7 20 27
€ 300 - 1 mln. 7 9 16
≥€1 mln. 3 1 4
Totaal 33 50 83

Tabel 4.3: Omvang van de investeringen in 2018

Impact van investeringen is breder dan eigen investeringen

De door de NOM en haar beheerde fondsen gerealiseerde investeringen zijn altijd onderdeel van een breder investeringsprogramma van de individuele bedrijven. NOM realiseert een (risicodragend) deel van een totaal investeringsbedrag. De impact van de totale investeringen voor de regio is daarmee vele malen groter. Deze impact is in onderstaande tabel weergegeven.

  IFNN NOM Beheerde fondsen Totaal
Totale investeringen in Noord-Nederland       228,8
Nieuwe commitments NOM fondsen 2018 0,5 13,9 20,0 34,4
Totaal uitzettingen 0,3 9,7 10,8 20,8
waarvan uitzetting op 2018 commitments 0,1 6,9 7,6 14,7
waarvan uitzetting op eerdere commitments 0,2 2,8 3,1 6,1

Tabel 4.4: Investeringen door ondernemingen waarbij de NOM fondsen en beheerde fondsen betrokken waren (bedragen in € miljoen)

Wat is de rol van de NOM in Foreign Direct Investment?

Naast het investeren in Nederlandse ondernemingen richt de NOM zich op het acquireren van nieuwe en het behouden van gevestigde (buitenlandse) bedrijven in Noord-Nederland. De NOM werkt nauw samen met het Netherlands Foreign lnvestment Agency (NFIA), een agentschap dat onder het Ministerie van Economische Zaken & Klimaat valt. Ook werken we nauw samen met alle andere regio’s in Nederland in het Invest in Holland netwerk. Voor de uitvoering van de activiteiten ontvangt de NOM subsidies en bijdragen van de drie Noordelijke provincies, het Ministerie van Economische Zaken & Klimaat en verschillende gemeenten uit de regio.

Acquisitie

Om nieuwe investeerders in Noord-Nederland te acquireren en te begeleiden geven we advies over vestigingslocaties, zijn we op de hoogte van aanwezige bedrijventerreinen, hebben zicht op de supply chain in de belangrijke sectoren en hebben we de juiste contacten met bijvoorbeeld vergunning-verstrekkers en energiebedrijven. Ook neemt NOM zelf initiatief om ondernemers te interesseren voor investeringen in het Noorden. Om nieuwe investeerders aan te trekken is het van belang een goed beeld van het vestigingsklimaat te schetsen. Kennis van de regio en ons netwerk zijn de belangrijkste middelen. Daarin zit een belangrijk deel van onze toegevoegde waarde.

Via ons netwerk doen we kennis op die noodzakelijk is om goede proposities per sector te ontwikkelen. Dit doen we altijd in samenwerking met één of meerdere regio's in Noord Nederland. Bij de acquisitie werken we intern nauw samen met Business Developers en ook steeds meer met de verschillende fondsen. Zij worden vaak al in een vroeg stadium betrokken om de eventuele innovatiebehoefte te begrijpen en te ontwikkelen of om in een financieringsbehoefte te voorzien of contact te leggen met andere financiers dan de NOM fondsen. Leads voor nieuwe buitenlandse investeringen worden gegenereerd door medewerkers van de NOM, door het NFIA of bijvoorbeeld via locatieadviesbureaus, accountants, advocaten, makelaars, gemeenten en provincies. Wij begeleiden vanaf het moment dat de lead bij ons binnenkomt de investeerder bij het gehele proces om te komen tot een vestigingsbesluit.

Het acquireren van bedrijven is zo veel mogelijk georganiseerd langs de lijnen van de topsectoren. Om vestigende ondernemingen goed van dienst te kunnen zijn, volgen we de ontwikkelingen in de (top)sectoren continu. Daarbij komt dat onze FDI-mensen voortdurend op strategisch niveau met bedrijven in gesprek gaan. Op deze manier ontwikkelen we zowel het netwerk van bedrijven als van kennisinstellingen en kunnen we onze proposities verder aanscherpen. Onze Noord-Nederlandse proposities zijn opgenomen in de Holland-proposities van de NFIA. Voor de Holland-propositie werken we op nationaal niveau samen in Nationale Acquisitie Teams (NAT’s). De NAT’s zijn geclusterd rondom verschillende sectoren en NOM doet mee aan vier verschillende NAT’s: Chemie, Agri & Food, Life Sciences en ICT. NAT’s zijn gevormd door partners uit verschillende regio's en worden gecoördineerd door het NFIA. Ze stellen longlists van bedrijven op die actief worden benaderd om vestiging in Nederland aan de orde te stellen. Het NFIA heeft ruim 20 kantoren in het buitenland van waaruit contacten worden gelegd met deze bedrijven. Het NFIA levert maandelijks een lijst met mogelijke leads aan haar regionale acquisitiepartners en vormt hiermee een belangrijke lead generator.

We zien binnen onze acquisitietrajecten dat de regio’s binnen Noord Nederland in toenemende mate samenwerken. Een voorbeeld hiervan is Chemport Europe, een provinciegrensoverschrijdende biobased propositie van Chemiepark Delfzijl, Emmtec in Emmen en Campus Groningen (Hanzehogeschool en Rijksuniversiteit Groningen). Deze samenwerking in acquisitie en en in verduurzaming is het een voorbeeld van hoe de geïntegreerde aanpak van de NOM er in de toekomst uit kan zien. Hieruit is eerder een samenwerking ontstaan tussen Nouryon (de opvolger van AkzoNobel Chemicals) en Avantium. Avantium is een chemisch technologiebedrijf en vestigt als pionier op het gebied van duurzame chemie een pilot bioraffinaderij op het Chemie Park Delfzijl. Hier zullen van houtafval van Staatsbosbeheer industriële suikers worden gemaakt die een niet-fossiele basis vormen voor bio-plastic en verf.

Investor Relations

Wanneer er wordt besloten tot vestiging, draagt NOM de regie over aan de gemeente waar gevestigd wordt. De vestigende partij nemen we op in ons lnvestor Relations (IR) programma, waarmee we periodiek blijven betrokken, al is het op gepaste afstand. Als onderdeel van het IR programma bezoeken we regelmatig de gevestigde (buitenlandse) bedrijven en bespreken we hun resultaten en strategie en krijgen we ook input over hoe het vestigingsklimaat wordt ervaren. Zo bouwen we een goede band op met deze ondernemingen. Door ze actief te betrekken in regionale programma’s, mee te denken, slimme oplossingen te bieden en ze in contact te brengen met lokale overheden, zorgt de NOM ervoor dat gevestigde bedrijven die tegen uitdagingen aanlopen binnen grotere concerns,  toch in Noord-Nederland kunnen blijven. De NOM treedt hierbij op als adviseur of bemiddelaar ten behoeve van de verankering van de vestigingen. Ook medewerkers van grote gemeenten zijn actief in het IR programma.

Samenwerking NFIA

De NOM werkt nauw samen met het Netherlands Foreign lnvestment Agency (NFIA). Deze organisatie ondersteunt buitenlandse bedrijven die vestiging of uitbreiding in Nederland overwegen. Het NFIA promoot Nederland als land met een goed en aantrekkelijk investerings- en vestigingsklimaat, de zogenoemde Holland-propositie. Sinds 2014 doet zij dit samen met haar partners onder het Invest in Holland netwerk, waar NOM voor zowel acquisitie als behoud onderdeel van is. Dit netwerk bestaat uit het NFIA en alle regionale acquisitiepartijen :de regionale ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s) en een aantal stedelijke en provinciale organisaties. Naast een steeds intensievere samenwerking ten behoeve van het vermarkten van de Holland propositie, is het doel gesteld om binnen een aantal jaar de werkwijze binnen het NFIA te professionaliseren. Zo zijn er nu de eerdergenoemde NAT’s, die in de toekomst meer beslissingsbevoegdheid moeten krijgen. Ook is er een gezamenlijk opleidingsprogramma voor werknemers van de ROM’s en andere acquisitiepartners ontwikkeld binnen het Invest in Holland netwerk. Zowel de Talent Performance Academy als de Investor Relations training, waar NOM-medewerkers aan deelnemen, maken hiervan onderdeel uit.


Een grote uitdaging om talent naar de regio te krijgen

De ontwikkelingen in met name innovatieve, hoog-technologische sectoren volgen elkaar snel op. De werkgelegenheid hierbinnen in Noord-Nederland groeit. Het vinden van goed opgeleid personeel in de deze sectoren wordt steeds meer een uitdaging. Dit geldt in mindere mate ook voor andere sectoren, zeker wanneer grote buitenlandse bedrijven zich vestigen in de regio. De NOM vraagt hiervoor bij overheden en kennisinstellingen actief aandacht. Een toenemend aantal kennismigranten komt naar Noord-Nederland. Het is belangrijk dat de regio hiervoor actief goede voorwaarden schept. Denk aan expat desks en goede internationale scholen. Hiermee zijn bedrijven verzekerd van goed opgeleid personeel op het moment van vestigen. Deze arrangementen bieden commerciële kansen omdat ze bedrijven stimuleren om zich in de noordelijke regio te vestigen. In Noord Nederland is de expat desk door het International Welcome Center North goed ingevuld. Ook is er in Haren een goed bekend staande middelbare internationale school en in Groningen een internationale basisschool. Er is overigens een tendens waar te nemen dat internationals hun kinderen naar het reguliere onderwijs sturen, versterking van het Engelstalig onderwijs zou een waardevolle aanvulling zijn.

Foreign Direct Investment: Resultaten en impact in de regio

Het afgelopen jaar was een succesvol jaar voor NOM FDI. Dit komt deels doordat er goede leads in de pijplijn zaten en doordat we, door onze resultaten beter zichtbaar te maken in externe communicatie, meer interesse van ondernemingen in de regio opwekken. De Top Dutch campagne draagt daar aan bij. Daarnaast is een belangrijke succesfactor dat er landelijk goed wordt samengewerkt. Dit zien we het sterkst terugkomen in de sectoren Life Sciences & Health en Agri & Food. We pakken projecten steeds vaker integraal aan, waar we dat voorheen ieder voor zich deden.

Actieve acquisitie

We acquireren buitenlandse bedrijven via de Nationale Acquisitie Teams, door actief te netwerken op beurzen en congressen, door een integrale aanpak en door meer samenwerking met andere ontwikkelingsmaatschappijen. Internationale beurzen zijn belangrijke hotspots voor acquisitie. NOM FDI was in 2018 dan ook op veel congressen en beurzen, veelal in het buitenland, te vinden om gericht contact met ondernemingen te leggen. De proposities zijn daarnaast verspreid via onder andere white papers, social media en websites. Door betere samenwerking merken we dat er zowel binnen de NOM, als tussen de ROM’s meer leads gedeeld worden. Nu kijken we gezamenlijk waar een onderneming het beste past. Uiteindelijk willen we het beste resultaat voor de onderneming en voor Nederland.

In 2018 resulteerden onze acquisitieactiviteiten in 73 nieuwe leads. Dit aantal ligt lager dan het resultaat in voorgaande jaren en dan ons doel van 80 nieuwe leads. NOM FDI was afgelopen jaar betrokken bij negen succesvolle projecten. Ondanks het wat lagere aantal leads in 2018 wordt in de komende drie jaar voor €617 miljoen in Noord-Nederland geïnvesteerd. Het investeringsbedrag laat van jaar tot jaar nogal wat fluctuatie zien omdat er met enige regelmaat zeer grote investeringen in de regio worden gedaan. Dit jaar was de investering van €500 miljoen in het datacenter van Google Eemshaven zo’n voorbeeld. Het aantal gecreëerde en behouden arbeidsplaatsen is ook toegenomen ten opzichte van vorig jaar. Hiermee heeft NOM FDI haar doelen op het gebied van investeringen en arbeidsplaatsen ruim behaald.

  Realisatie 2017 Realisatie 2018 Doelstelling 2018
Aantal externe leads 79 73 80
Aantal projecten 10 9 9

Tabel 4.5: Aantal leads en projecten

  Realisatie 2017 Realisatie 2018 Doelstelling 2018
Investeringen (in € mln) 122 617 100
Arbeidsplaatsen 256 338 300
Behouden arbeidsplaatsen 0 579 N.v.t.

Tabel 4.6: Totaal effecten investeringen en arbeidsplaatsen

Resultaten naar sector

We hebben sterke proposities in deelgebieden van de Nederlandse topsectoren Watertechnologie, Agri & Food, Life Sciences, HighTech Systemen & Materialen (HTSM), Groene Chemie en als vestigingsplaats voor datacenters.

Afgelopen jaar viel het grootste investeringsbedrag in de sector ICT. Daarnaast hebben buitenlandse investeerders relatief veel nieuwe arbeidsplaatsen gecreëerd in de Agri & Food sector. Kijkend naar het soort projecten (tabel 4.8), werd afgelopen jaar overwegend in uitbreidingen geïnvesteerd: 83.8% van het totaalbedrag. Deze investeringen hebben meer nieuwe en behouden arbeidsplaatsen opgeleverd dan in 2017 (196 nieuwe en 0 behouden arbeidsplaatsen gerealiseerd in 2017).

Topsector Nieuwe arbeidsplaatsen Behouden arbeidsplaatsen Investering (in mln €)
Agri & Food 110 229  15 
Life Sciences 75 0  6 
HTSM 40 350  25 
ICT 30 0  500 
Water 15 0  1 
Overig 68 0  70 
Totaal 338 579 617

Tabel 4.7: Resultaten naar topsector

Soort project Nieuwe arbeidsplaatsen Behouden arbeidsplaatsen Investering (in mln. €)
Nieuw 123 0 76
Behoud 0 350 20
Joint Venture 0 0 0
Uitbreiding 215 229 521
Totaal 338 579 617

Tabel 4.8: Resultaten naar soort project

Investor Relations

Er zijn in 2018 in totaal 366 buitenlandse bedrijven in de Noord-Nederlandse regio werkzaam (in 2017 waren dat er 359). Hiervan zijn er 134 in Groningen, 120 in Friesland en 112 in Drenthe gevestigd. In totaal zijn deze bedrijven goed voor 27.935 FTE’s (in 2017 waren dat 26.919 FTE’s). [1] In 2018 heeft de NOM 70 IR bezoeken afgelegd aan 69 bedrijven. In 2018 zijn er 4 projecten vanuit IR afgerond, van één project zal de afronding in Q1 2019 zijn en er zijn 5 nieuwe projecten gestart. Daarnaast zijn er gesprekken waar geen project uit komt maar waarbij de NOM een bijdrage levert in de hulpvraag van een bedrijf.


[1] Deze cijfers komen uit het CRM van het NFIA (Achilles) en zijn daarmee afhankelijk van een juiste input van gegevens. Ze kunnen alleen als indicatief worden beschouwd.

Soort Omschrijving Aantal
Strategische planvorming De onderneming beraadt zich over de toekomst. Gedacht kan worden aan een exit door de moeder, herpositionering, mogelijke sluiting en nieuwe product-marktcombinaties. 24
Netwerkprogramma De onderneming wil graag deelnemen aan door NOM ontwikkeld netwerkprogramma's, bijvoorbeeld op het gebied van Region of Smart Factories. 3
Uitbreiding De onderneming plant of is bezig met uitbreiding of uitbreidingsinvesteringen 16
Behoud De onderneming wordt door moederbedrijf gesloten of gaat failliet. 1
Geen Er spelen geen issues waarin NOM een rol kan spelen. 25
Totaal   69
     

Tabel 4.9: Investor Relations issues

Sectorale trends en ontwikkelingen in de regio

Evenementen en netwerken

De NOM organiseert jaarlijks het NOM Midzomerfeest. In 2018 waren er 49 IR-bedrijven uitgenodigd, waarvan er 11 aanwezig waren. In 2018 is er een diner en lunch georganiseerd met de Amerikaanse ambassadeur Peter Hoekstra. Hierbij waren 13 IR-bedrijven betrokken, en daarnaast waren ook personen vanuit de Amerikaanse ambassade, de NOM en verschillende gemeenten aanwezig.

Trainingsdeelname

De NOM projectmanagers alsmede een aantal medewerkers van grotere gemeenten (totaal 11 personen) hebben in 2018 deelgenomen aan de door NFIA georganiseerde trainingen.

Een innovatieve staalfabriek vestigt zich in Delfzijl

Een van de ondernemingen die de NOM geholpen heeft met een vestigingsvraagstuk is Purified Metal Company (PMC). PMC gaat een innovatieve staalrecycling fabriek bouwen die direct 68 arbeidsplaatsen oplevert. In de fabriek wordt gewerkt volgens een innovatief, gepatenteerd proces waarmee op jaarbasis tot 150.000 ton verontreinigd staalschroot verwerkt kan worden tot schone premium grondstof voor staalfabrieken wereldwijd. Deze zogeheten Purified Metal Blocks (PMB) worden geproduceerd in batches van 20 ton met een bekende chemische samenstelling. Iedere kilo geproduceerd PMB bespaart 1 kg CO² doordat het voorkomt dat er nieuw staal geproduceerd wordt uit erts en draagt daarmee bij aan de transitie naar een circulaire economie. Kortom, een methode die veiliger en houdbaarder is voor mens én milieu.

Jan Henk Wijma, Algemeen directeur en medeoprichter van PMC: “Het is fantastisch om te zien dat een idee dat we een aantal jaar geleden hadden nu ook werkelijkheid wordt. Met deze fabriek bieden we een circulaire én veilige oplossing voor de inzameling, het transport en de verwerking van met asbest verontreinigd staal tot hoogwaardige grondstof voor staalfabrikanten.”

De realisatie van de fabriek wordt mede mogelijk gemaakt door een subsidie uit de Regionale Investeringssteun Groningen 2017 (RIG) en investeringen door de Provincie Groningen, de NOM, Groningen Seaports en het GROEIfonds van de Economic Board Groningen. Daarnaast heeft PMC intensieve samenwerking gezocht met regionale kennisinstellingen zoals Rijksuniversiteit Groningen en Hanze Hogeschool voor de opleiding van operators en het bieden van stageplekken. De verwachting is dat de fabriek in 2020 operationeel is en daarmee een flinke impuls zal zijn voor de werkgelegenheid in het Delfzijlse havengebied.

Zo heeft de NOM een rol gespeeld bij de financiering van PMC, maar ook bij de gemaakte vestigingskeuze. Daarmee komen de verschillende facetten van de NOM mooi aan het licht. Wij waren snel overtuigd”, aldus Siem Jansen, directeur van de NOM. “De eerste gesprekken met PMC dateren al van een aantal jaar geleden. PMC had meerdere locaties op het oog maar koos uiteindelijk voor Delfzijl. Vervolgens is veel tijd gestoken in het overtuigen van andere financiers. Voor ons is risicofinanciering dagelijkse kost. Gelukkig hebben we meerdere partijen kunnen overtuigen om samen met ons PMC financiering te verstrekken. We zijn enorm blij met dit resultaat: verankering in de regio én nieuwe werkgelegenheid!”

Door de vestiging van PMC vergroot Noord-Nederland haar bijdrage aan SDG 12, verantwoorde consumptie en productie.

Wat doen de NOM Business Developers?

Onze Business Developers brengen bedrijven en kennisinstellingen met de juiste competenties bij elkaar, zorgen voor financiering en spelen een belangrijke rol om van plannen of ideeën innovatieve nieuwe producten, processen of diensten te maken. Door middel van innovatieve projecten draagt de NOM bij aan het realiseren van meer toegevoegde waarde voor Noord-Nederland.

Innovatieve projecten

Innoveren draait per definitie om samenwerken. Dat is de veronderstelling waar de NOM van uitgaat. Als spil in de lokale omgeving kijkt de NOM naar de innovatiebehoefte van lokale ondernemers en verbindt deze in innovatieve projecten aan netwerken en met partners. Zo verhoogt de NOM samen met bedrijven in de regio de potentie om op termijn toegevoegde waarde te creëren voor de noordelijke economie en voor de betrokken bedrijven.

Veel projecten vinden plaats in coalities waarbij bedrijven uit verschillende sectoren betrokken zijn. Zo komen verschillende kennisgebieden bij elkaar en ontstaan projecten waaruit nieuwe producten en diensten kunnen voortkomen.

Vanuit een projectidee wordt een projectgroep geformeerd met daarin ondernemers en kennisinstellingen. NOM begeleidt dit proces en faciliteert het samenwerken tussen de verschillende partijen om tot een projectplan te komen. Hierin staat uitgewerkt wat het doel is van het project, hoe het project gefinancierd zou moeten worden en wie wat bijdraagt om het idee uiteindelijk tot een product of marktrijpe technologie te ontwikkelen. Ook helpt de NOM bij de totstandkoming van de financiering voor de projecten. Vaak wordt een groot deel door de betrokken partijen zelf gefinancierd, aangevuld met kapitaal van bijvoorbeeld kennisinstellingen en subsidies.

De voorwaarde die de NOM stelt is dat er vanuit samenwerking innovaties ontwikkeld moeten worden en dat er sprake is van een uitgesproken groeiambitie. Door de omvang en het innovatieve karakter dragen de projecten bij aan de versterking van de structuur en de concurrentiekracht van de economie van Noord-Nederland. Voor de uitvoering van deze activiteiten ontvangt NOM subsidie van de drie noordelijke provincies en het Ministerie van Economische Zaken & Klimaat.

De innovatieprojecten waar de NOM in 2018 in heeft deelgenomen zijn BioEconomie, Agrifood & Biobased, Chemport Europe, Food2020, Inn2Power, Innofest, The Region of Smart Factories, Water Alliance en World Class Composite Solutions. Door de ontwikkeling van deze projecten gaat onze impact verder dan het creëren van banen en dragen we ook bij aan andere maatschappelijk relevante thema’s. BioEconomie ontwikkelt bijvoorbeeld biobased bouwstenen voor materialen en chemicaliën en draagt zo, net als Chemport Europe, bij aan de transitie naar een circulaire economie. Een ander voorbeeld is Food2020, een project dat de foodsector in de Nederlandse-Duitse grensregio voorbereidt op het jaar 2020. Het project is gebaseerd op de EU 2020-strategie, waarbij het draait om slimme, duurzame en inclusieve groei. In lijn met deze strategie ondersteunt Food2020 het MKB met onderzoek naar het creëren van innovatieve producten, diensten en toepassingen. Denk bijvoorbeeld aan Landgoud, een akkerbouwbedrijf uit Kloosterburen, dat risottorijst maakt van lokale producten, zoals parelspelt.

Region of Smart Factories

Noord-Nederland is, na Amsterdam, de op één na grootste startup regio van Nederland, met een groeiende online sector en sterke focus op IT, data science en digitalisering. Daarmee heeft de regio de juiste bouwstenen om een koploper te worden in gedigitaliseerd Europa. Om hier een handje bij te helpen is er in 2018 vervolg gegeven aan het eerder opgezette Region of Smart Factories (RoSF) door middel van een Smart Industry Hub. In totaal krijgt Nederland vijf Smart Industry Hubs om krachten in de regio te bundelen en de digitalisering van de economie te versnellen. Wij werken eraan om in 2019 de Noord-Nederlandse hub officieel te lanceren als Digital Innovation Hub (DIH). De DIH wordt ondersteund door een breed consortium van de drie Noordelijke Fieldlabs (RoSF, 5G Groningen en Technologies Added),  het InnovatieCluster Drachten, en andere organisaties zoals Metaalunie, FME, de noordelijke ROC’s en hogescholen en de Rijksuniversiteit Groningen. NOM leidt dit consortium in deze fase en heeft een belangrijke rol in het schrijven van het voorstel en de lobby richting provincies en het Ministerie van Economische Zaken & Klimaat.

In lijn met het doel van RoSF om van het Noorden een internationale hotspot van Smart Factories te maken, wil DIH slimme producten en fabrieken stimuleren om een sterke en duurzame economie te bouwen. Het wil mensen aan het werk houden en oplossingen bieden voor maatschappelijke uitdagingen.

DIH/RoSF zal inzetten op brede aansluiting van het MKB bij de digitalisering van de economie (Industry 4.0), vraag gestuurd onderwijs en de zichtbaarheid van de Noordelijke technologiesector. Daarnaast zal DIH meer aansluiting bij de Europese innovatieprogramma’s en een vergroting van het organiserend vermogen proberen te bewerkstelligen.

Door het creëren van een Smart Industry Hub in Noord-Nederland worden er stappen gezet op het gebied van SDG 8, waardig werk en economische groei, en SDG 9, industrie, innovatie en infrastructuur.

Offshore wind uit de hele Noordzeeregio

In 2010 is op initiatief van de NOM, Energy Valley en het Ontwikkelingsbedrijf Noord-Holland Noord, het Northern Netherlands Offshore Wind (NNOW) opgericht. NNOW is een dat beoogt om Noord-Nederlandse bedrijven, reeds actief of ambities hebben in de offshore windsector, te ondersteunen. NNOW heeft, samen met kennisinstellingen en overheden het Europese project Inn2POWER opgericht om de innovatiecapaciteit van en toegankelijkheid tot de offshore windindustrie te vergroten.

Met Inn2POWER werken Nederland, Duitsland, Denemarken, Engeland en België samen aan een innovatieve toekomst. De offshore windindustrie is een belangrijke aanjager van economische ontwikkeling in de Noordzeeregio, maar wordt vaak nog beperkt door hoge kosten en technologische uitdagingen. Door hun innovatieve karakter spelen MKB bedrijven een belangrijke rol bij het verzekeren van de groei van de offshore windindustrie. Daarom biedt Inn2POWER gerichte ondersteuning aan MKB bedrijven en stimuleert het samenwerking op regionaal, transnationaal en sectorniveau. Hierdoor draagt Inn2POWER bij aan het overkomen van de mogelijke structurele uitdagingen en het realiseren van de innovatiepotentie om zo de Noordzeeregio te voorzien van hernieuwbare energie.

Door bij te dragen aan de ontwikkeling van offshore wind uit de Noordzeeregio heeft de NOM een positieve impact op SDG 7.

Business Development: Resultaten en impact in de regio

In Noord-Nederland is innovatie deels georganiseerd via clusterorganisaties: New Energy Coalition, Healthy Ageing Network Noord-Nederland en de Wateralliantie. Deze organisaties verenigen de in de topsectoren Energie, Life Sciences en Water betrokken ondernemingen en kennisinstellingen. Daarnaast zijn er clusters voor Agri & Food en High Tech Systemen en Materialen (HTSM), die veel minder zijn geformaliseerd en door NOM worden georganiseerd.

Binnen de clusters richten bedrijven en kennisinstellingen zich op onderzoek en innovatie. Vaak in nauwe samenwerking met andere partijen binnen het cluster. Daarnaast zijn er aansprekende raakvlakken tussen de clusters. Wij spelen een belangrijke rol in het verbinden van de ontwikkelingen in de topsectoren binnen projecten. Afgelopen jaar hebben we onze faciliterende en ondersteunende rol in de lang lopende projecten voortgezet.

Deze faciliterende en ondersteunende rol van de NOM BD leverde in 2018 in totaal 22 nieuwe arbeidsplaatsen op resulteerde in een investering van ruim €6.5 miljoen in innovaties. Dit bedrag is kleiner dan in voorgaande jaren doordat in 2018 geen grote projecten afgerond en tot besluitvorming gekomen zijn. Aangezien we wel betrokken zijn bij een aantal van dit soort grote projecten verwachten we volgend jaar een hoger resultaat.  

Topsector Investering (€) Nieuwe arbeidsplaatsen
Chemie en biobased 4.000.000 10
HTSM 2.000.000 10
Agrofood 335.000 0
Life Sciences 200.000 2
Energie 0 0
Totaal 6.535.000 22

Tabel 4.10: Realisatie investeringen in innovatie (in € mln.)

De samenwerking met het Noord-Nederlandse netwerk heeft mooie resultaten opgeleverd. Dit is terug te zien in doorverwijzingen, waardevolle connecties, gezamenlijke organisatie van evenementen en de optimalisatie van het ecosysteem rondom ondernemerschap en innovatie. Het is zaak om dit door te zetten en waar nodig te verbeteren.

Water Alliance, een unieke samenwerking tussen overheid, kennisinstellingen en het bedrijfsleven

 

Water Alliance brengt verschillende partijen op het gebied van watertechnologie in Leeuwarden bij elkaar. De nadruk van deze Watercampus ligt op het bedrijfsleven in de innovatieve en duurzame watertechnologie die wereldwijd vermarkt kan worden. Door het koppelen van internationale vraag en aanbod en dankzij het brede netwerk van de Water Alliance worden ontwikkelingen versneld en concrete ondernemingen gerealiseerd.

Sinds 2017 werkt de Water Alliance als landelijke netwerkorganisatie met ruim 100 leden. De meerderheid van deze leden wordt gevormd door het technologie ontwikkelende bedrijfsleven uit Nederland. Gezamenlijk vormt de Water Alliance in Nederland de Europese Water Technology Hub.

De NOM zet zich binnen de Water Alliance actief in op het bevorderen van de business development. Dit betekent dat de NOM bedrijven binnen de Water Alliance helpt om hun plannen uit te voeren. Uiteindelijk moet dit leiden tot meer commerciële projecten en daarmee ook meer werkgelegenheid in Noord-Nederland. Dit is niet alleen een missie van de NOM, maar ook de Water Alliance zelf heeft als missie om werkgelegenheid te bevorderen door innovatieve watertechnologie in te zetten in duurzame economische groei. Daarnaast is de NOM vanuit Acquisitie en Financiering ook regelmatig betrokken bij de Water Alliance. Hiermee is het een goed voorbeeld van de brede inzetbaarheid van de NOM als samenwerkingspartner.

Met de Water Alliance levert de NOM een bijdrage aan SDG 6, schoon drinkwater en goede sanitaire voorzieningen, en SDG 9, industrie, innovatie en infrastructuur.

Carver: de elektrische driewieler van de toekomst

In 2018 kondigde Carver de komst van een ultra smal elektrisch stadsvoertuig aan. Een volledig Nederlandse innovatie die in het voormalige pand van PostNL in Leeuwarden zal worden geassembleerd. Het voertuig brengt de voordelen van de auto en scooter samen in een ongekend nieuwe rijervaring. Het zijn voertuigen waarmee slimmer, sneller en duurzamer kan worden gereisd. De NOM, de FOM (voorheen Doefonds Fryslân) en gemeente Leeuwarden hebben op meerdere fronten ondersteuning geboden aan Carver.

Het eerste stadsvoertuig van Carver, de elektrische low-speed Carver, valt in de Nederlandse scooterklasse, is 88 centimeter breed, 159 centimeter hoog en heeft een topsnelheid van 45 km/u. De Carver is een ‘enclosed narrow vehicle’ (ENV) met een unieke technologie. Met de gepatenteerde kanteltechnologie verenigt Carver het comfort en de veiligheid van een auto met het gemak en de wendbaarheid van een scooter.

De NOM heeft Carver geholpen in de zoektocht naar de juiste vestigingslocatie en de werving van assemblagemedewerkers. Via de NOM werd ook de FOM als partner betrokken waarmee de keuze voor Friesland definitief kon worden bezegeld. Zowel NOM als FOM hebben een financiering aan Carver verstrekt.

Anton Rosier, CEO Carver: “Met de NOM en de FOM hebben we ideale strategische partners gevonden om de laatste stap naar productie en markt te kunnen zetten. Vanuit Friesland kan Carver nu vaart gaan maken op de Europese markt.”

Met onze geleverde dienst aan Carver helpen we bij op het gebied van SDG 7, duurzame en betaalbare energie.

Photanol - CO2 uit de lucht als grondstof voor de chemische industrie

Met blauwalgen CO2 omzetten in een grondstof voor biologisch afbreekbaar plastic, cosmetica en halffabricaten in de chemische industrie. Geen CO2 uitstoten, maar opnemen als grondstof, dat is wat UvA-spinoff Photanol doet. Inmiddels heeft de onderneming gekozen voor Delfzijl als locatie om een fabriek te bouwen waarin het de productie van chemicaliën uit CO2 en zonlicht op industriële schaal kan testen. Vanaf 2020 zal de fabriek operationeel zijn op het terrein van AkzoNobel.

Veronique de Bruijn (CEO Photanol): “Het was een zoektocht naar de beste voedingsbodem voor onze volgende fase. Uiteindelijk bleek het Noorden de beste combinatie van eigenschappen te hebben.” De gezamenlijke inspanning door diverse noordelijke partijen zorgde ervoor dat Photanol BV koos voor Delfzijl als vestigingsplaats. Akzo Nobel, NOM Business Development, het GROEIfonds, InnovatieFonds Noord-Nederland (NV NOM) en Investeringsfonds Groningen hebben hiervoor intensief samengewerkt.

‘Het is echt een Noord-Nederlandse effort’, concludeert Jan Martin Timmer, fondsmanager Investeringsfonds Groningen. ‘Niet alleen op het gebied van financiering trouwens. Het contact met Photanol loopt al veel langer. In eerste instantie lagen de contacten bij Alex Berhitu en Errit Bekkering (NOM Business Development). Errit heeft ons van veel technisch inhoudelijke kennis voorzien. Ook onontbeerlijk in onze besluitvorming omtrent financiering.’

Door middel van dit project dragen we bij aan SDG 12, verantwoorde consumptie en productie, en SDG 13, klimaatverandering aanpakken.

Technologies Added

Eind 2014 bracht Philips naar buiten dat hun armaturen-fabriek in Emmen zou worden gesloten, waardoor 300 arbeidsplaatsen verloren dreigden te gaan. Omdat de maakindustrie in Zuidoost-Drenthe toch al in zwaar weer verkeerde, stelden de gemeente Emmen, de provincie Drenthe en het Ministerie van Economische Zaken & Klimaat een commissie in om een herbestemming te vinden. Philips Emmen was een politiek gevoelig dossier, waarbij ook toenmalig minister Kamp betrokken werd. Uiteindelijk heeft de NOM de business case ontwikkeld, hoewel de NOM geen onderdeel uitmaakte van de onderzoekscommissie.

Inmiddels heeft Technologies Added, een initiatief van het Brabantse investeringsbedrijf Chezz Partners, met ondersteuning van de NOM de oude Philips-fabriek omgebouwd tot een locatie waar meerdere startups en MKB bedrijven gemeenschappelijk kunnen produceren. In mei 2018 vond de officiële kick-off van Technologies Added plaats, waar ruim tachtig partners (bedrijven, overheden, kennis- en onderwijsinstellingen) bij aanwezig waren. Hiermee is het de eerste Shared Smart Factory in Nederland. Samen met partners maken ze het productiesysteem steeds slimmer en efficiënter, met gebruikmaking van de modernste robot- en informatietechnologie. Zo bieden ze een volwaardig alternatief voor productie in lagelonenlanden, maar dan dichterbij huis en de afzetmarkt.

Hans Praat, Business Developer, NOM: “Nederland is een echt startup-land. Maar de productie van je product is vaak een uitdaging. Dit kan bij Technologies Added, onder begeleiding van experts. Meer kans op succes én dat financiers instappen.”

Financieel wordt de ontwikkeling van Technologies Added ondersteund door gemeente Emmen, de provincie Drenthe en het Ministerie van Economische Zaken & Klimaat en een financiering vanuit de NOM. Deze ondersteuning is bedoeld om de werkgelegenheid zoveel mogelijk te behouden na de sluiting van de Philips fabriek. Momenteel werken er bij Technologies Added en betrokken partners circa vijftig mensen. De initiatiefnemers verwachten echter dat er binnen twee jaar tenminste evenveel mensen aan het werk zijn in de oude armaturen-fabriek als destijds bij Philips.

Door middel van Technologies Added draagt de NOM indirect bij aan SDG 9, industrie, innovatie en infrastructuur, en aan SDG 8, waardig werk en economische groei. 

Wat doet Flinc?

Flinc richt zich op het ondersteunen van ondernemers bij het vinden en verkrijgen van financiering. Daarmee is Flinc de verbindende factor tussen innovatief ondernemerschap en financieringsmogelijkheden in Noord-Nederland. Omdat het ophalen van financiering vaak een uitdaging vormt voor ondernemers met innovatieve concepten willen wij kapitaal sneller en beter toegankelijk maken voor ondernemers. We helpen deze innovatieve ondernemers hun weg te vinden naar financiering voor start en groei.

Flinc is een onafhankelijke partij. Dat betekent dat wij geen commercieel belang hebben, in tegenstelling tot de uiteindelijke financiers. We vragen bijvoorbeeld slechts een kleine vergoeding. Het enige waar wij op uit zijn is bedrijven te laten floreren en werkgelegenheid te scheppen in Noord-Nederland. Flinc levert zo een concrete bijdrage aan het bevorderen van de Noord-Nederlandse economie en arbeidsmarkt.

Samen met de ondernemer wordt er toegewerkt naar een ‘investor ready’ businessplan om vervolgens een match te vinden met ons uitgebreide netwerk van financiers in het hele spectrum van informele investeerders tot (cluster-specifieke) fondsen en banken. Daarnaast biedt Flinc ondersteuning op het gebied van crowdfunding, microfinanciering en/of (inter)nationale regelingen. Voor de ondernemer kan het verkrijgen van financiering best een pittig traject zijn, zeker omdat het bovenop de operationele taken van ondernemerschap komt. Het traject naar financiering is voor ons juist dagelijkse koek en we kennen het speelveld, de spelregels en de kansen op succes. Om spanningen te voorkomen managen we de verwachtingen van ondernemers tijdens dit traject actief.

Op verzoek van de provincie Groningen is de focus van Flinc het afgelopen jaar verbreed, zodat niet alleen innovatieve starters, maar een bredere groep MKB-bedrijven bij ons terecht kan. Deze wens kwam tot stand naar aanleiding van een onderzoek, uitgevoerd in opdracht van de provincie Groningen en de Economic Board Groningen, waaruit bleek dat ook gezonde bedrijven moeite hebben met het vinden van financiers voor verbeterslagen of uitbreidingen. Zo kan het netwerk en de expertise van Flinc benut worden door een bredere groep ambitieuze ondernemers en bijdragen aan een toekomstbestendig MKB-klimaat in de regio. Het afgelopen jaar hebben we  gezien dat banken weer relatief veel financieren. Ondanks deze trend hebben we het afgelopen jaar wel een aantal MKB-ondernemingen op weg kunnen helpen.

Het afgelopen jaar is Flinc actief betrokken geweest bij evenementen, waaronder De Noordelingen, de Young Business Awards en het programma VentureLab. Daarnaast hebben we het eenmalige event Fund and Grow georganiseerd in de provincie Drenthe. Ondernemers met een ‘investor ready’ businessplan konden zich aanmelden om hun plan te pitchen voor een aantal investeerders. Aan het eind van elke pitch konden investeerders aangeven of ze geïnteresseerd waren in de onderneming. Hier zijn geen directe investeringen uit gekomen, maar in de opvolging hebben er wel gesprekken plaatsgevonden met enkele financiers die door de ondernemers ook als zeer waardevol zijn beschouwd. Sommige ondernemingen hebben in de tussentijd hun groei gefinancierd middels opgebouwd eigen vermogen. Naast het Fund and Grow event hebben we afgelopen jaar regelmatig masterclasses georganiseerd, bijvoorbeeld over intellectueel eigendom, de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) en ‘From great idea to business in 5 steps’.

Flinc: Resultaten en impact in de regio

Flinc heeft een duidelijke kijk op innovatie en kapitaal en biedt bewezen routes naar kapitaal en een investeerdersnetwerk van meer dan 300 informal investors, fondsen en venture capitalists. Het afgelopen jaar heeft Flinc haar doelstelling op het aantal leads ruimschoots gehaald. In 2018 was het aantal gerealiseerde onderzoeksprojecten net onder target. Een onderzoeksproject is een traject verspreid over een aantal maanden (gemiddeld zes maanden), waarin Flinc maximaal 32 uur besteedt om de onderneming te helpen. Dat doen we door één-op-één begeleiding en actieve verbinding of doorverwijzing met partijen uit de branche. Hiervoor brengen we een eenmalige fee van €250 in rekening.

De doelstelling van het aantal gefinancierde bedrijven is net niet gehaald. Wel is er het afgelopen jaar meer dan vier miljoen euro gefinancierd. We zien momenteel dat de gemiddelde financiering hoger ligt. Dit komt met name door één onderneming die de gemiddelde financieringsomvang omhoog brengt. Daarnaast proberen we ook meer in te zetten op startups met een hogere financieringsomvang omdat juist ondernemingen met een kleine financieringsomvang in verhouding veel tijd en energie kosten. Door deze financieringen hebben we 144 potentiële arbeidsplaatsen, vanuit Flinc Startups, helpen realiseren en 8 potentiële arbeidsplaatsen vanuit Flinc MKB (een separate opdracht van de Provincie Groningen). Ook heeft Flinc het afgelopen jaar 177 startups kunnen helpen met hun vragen door informatie te verschaffen of doorverwijzingen te geven.

  Realisatie 2017 Realisatie 2018 Doelstelling 2018
Leads 173 177 150
Onderzoeksproject 23 22 25

Tabel 4.11: Resultaten Flinc (excl. Flinc MKB)

  Realisatie 2017 Realisatie 2018 Doelstelling 2018
Gefinancierde bedrijven 12 13 15
Investeringen (in € mln.) 2,7 4,5  3,0 
Arbeidsplaatsen (potentieel, in FTE) 178 144 100

Tabel 4.12: Impact Flinc (excl. Flinc MKB)

In totaal hebben 30 MKB-ondernemingen zich in 2018 gemeld bij Flinc. Dat zijn minder dan verwacht, maar we hopen komend jaar meer ondernemers van dienst te kunnen zijn. Met zes van deze dertig is daadwerkelijk een onderzoeksproject gestart. Afgelopen jaar is met behulp van Flinc één MKB-onderneming gefinancierd met een bedrag van €150.000. 

  Realisatie 2018 Doelstelling 2018
Leads 30 40
Onderzoeksproject 6 8

Tabel 4.13: Resultaten Flinc MKB

  Realisatie 2018 Doelstelling 2018
Gefinancierde bedrijven 1 3
Investeringen (in € mln.) 0,15 0,75
Arbeidsplaatsen (potentieel, in FTE) 8 15

Tabel 4.14: Impact Flinc MKB

RelieVR

RelieVR is de nieuwe virtual reality (VR) toepassing voor chronische pijn. Met RelieVR onderga je een ervaring die je je eigen pijn beter laat begrijpen en positief kan beïnvloeden. Het is een op wetenschappelijk gefundeerde tool waarmee je het gevoel van controle over je pijn terug kan krijgen. Hiermee kan het spel van RelieVR een alternatief bieden voor medicatie of kan het ingezet worden om medicatie te verminderen.

RelieVR heeft samen met Flinc haar businessplan ontwikkeld. Daarnaast heeft Flinc geholpen met het vinden van een passende financieringsstructuur en heeft ze RelieVR in contact gebracht met een aantal partijen. Zo heeft RelieVR veel vlieguren kunnen maken en is de financiering inmiddels gerealiseerd met behulp van Flinc. Mede hierdoor wordt RelieVR op dit moment verder ontwikkeld en zal de VR tool in 2019 beschikbaar zijn.

Door onze ondersteuning aan RelieVR draagt Flinc indirect bij aan SDG 9, industrie, innovatie en infrastructuur.

EntrD

De Europese privacywetgeving verbiedt het gebruik van persoonsgevens buiten de productieomgeving. Organisaties hebben echter grote behoefte aan betrouwbare data voor test-, analyse-, demonstratie- en opleidingsdoeleinden. EntrD heeft hier een oplossing voor gevonden. De organisatie maakt software waarmee data geanonimiseerd of gepseudonimiseerd kunnen worden, zonder dat er wordt ingeboet aan de representativiteit van die data.

Wegens de nieuwe wetgeving op het gebied van privacy en gegevensbescherming (AVG) is de vraag naar EntrD’s software groot. Daarom is het voor EntreD’s managing partners Eric Hoefman en Hielde de Jong logisch om te willen groeien, zowel nationaal als internationaal. Flinc heeft hen kunnen helpen om EntrD investor ready te maken en daarmee financiers aan te trekken.

Hoefman: “Het traject met Flinc is ons heel goed bevallen. Ze hebben ons geholpen om al onze plannen uit ons hoofd en op papier te krijgen om zo een stevig verhaal te kunnen vertellen bij potentiële investeerders. We wisten natuurlijk wel wat we wilden, maar door het in een businessplan te gieten en hardop te sparren over het waarom, wat, waar en hoe van ons bedrijf, werd het alleen nog maar scherper. In het proces werden we gedwongen duidelijke keuzes te maken. Bovendien keek er vanuit Flinc iemand met verstand van zaken mee, in ons geval Ellen Ploeger. Dat zorgde voor positief kritische input en constructieve, waardevolle toevoegingen. Maar bovenal een stevig plan waarmee we uiteindelijk de NOM en twee informals aan ons hebben kunnen binden.”

Ook met EntrD levert Flinc een bijdrage aan het behalen van SDG 9, industrie, innovatie en infrastructuur.